Алсаас Дотно Түүхийн булан

Харанхуй агуй, Цэнхэр далай

2008-10-26T00:52:00.000-07:00

Энэ удаа багш бид хоёр гэсэн цөөхөн хүний бүрэлдэхүүнтэй аялалд явлаа. Аялалын зорилго бол миний зохион бичлэг гэх үү тэрхүү бичсэн зүйл дээр маань гарсан нэгэн агуйг үзэх байв. Агуйн нэр нь "Акиёшидо" гэдэг бөгөөд өмнө нь яг энэ агуйн дээр байх өвөрмөц чулуунууд байдаг талыг үзэж байсан билээ. Тал гэж яг хэлж болох эсэхийг сайн мэдэхгүй ч ер нь нэг тиймэрхүү сэтгэгдэл төрөхүйц газар юм. Энэхүү газар олон мянган жилийн өмнө далай байсан гэх агаад далайн ёроолд байсан гэх том том чулуунууд нь одоо ч энэ тал газар буй юм. Сонирхолтой зүйл нь энэ тал газар бороо орох зэрэг олон жилийн тогцон ус нь доошоо нэвчихдээ чанх доороо агуйг бий болгожээ. Тийм ч учираас тал газрыг нь Акиёшидай гэх бөгөөд доорх агуйг нь Акиёшидо гэнэ. Өглөө 9:00 цагт гараад нөгөө агуй дээрээ ирлээ. Агуйруу явах замд сонирхолтой хөшөө тааралдсан бөгөөд урд нь хэдэн сахилгагүй төрхтэй хүн гэхэд хаашаа ч юм чөтгөр гэхэд бас хэцүү хэдэн сэргэлэн нүдтэй нөхдүүдээр хүрээлүүлсэн тойн байх агаад, тэр чөтгөр хүн нь мэдэгдэхгүй амьтад нь бараг л Лус юмдагуу даа. Каппа гэж нэрлэх тэдгээр амьтад нь усны эзэд бөгөөд орой дээр нь ус тогтосон байдаг гэх ба тэр ус нь байхгүй болчуул үхдэг гэнэ.

Усан дотор орой дээр ус тогтоох талаар ойлгоогүй зүйл байгаа ч хөөрхөн төрхтэй тэднуусыг байдаг гэдэгт Япон хүмүүс эрт үеэс итгэж иржээ. Мөн агуйруу алхах замд нь янз бүрийн хоолны газар, бэлэг дурсгалын зүйлс зарах дэлгүүр, гараар хийсэн бүтээлүүд төрөл бүрийн зүйл байх нь манай орон шиг аялал жуулчлал хөгжүүлэх гээд байгаа оронд санаа авах зүйл их байх шиг байсан. Агуйн орох үүд нь миний төсөөлдөг агуйн амнаас ихээхэн өөр зүгээр л нэг зайтай заадас шиг л байсан. Дотор нь харин ороход маш цэлгэр аймаар том хар орон зай л угтаж авсан даа. Сарьсан багваахай буюу Batman-ий өвөг эцэг нь байдаг гэж дуулаад бие загзайгаад явчихсан. Дээр үед луу амьдардаг байсан гэдэг яриатай энэ агуй нээрээ л луу амьдардаг байсан байхдаа гэхүйц том байсныг хэлэх юун. За нээх миний харсан хамгийн том агуй энэ тэр гэж яриад яахав үнэндээ Монголд агуйд орж үзсэний хувьд үзэж байсан ч цөөхөн болохоор юу ярихав дээ.

Харин дээр нь тогтоол ус байгаад шүүрч газар доорх эрдэстэй чулуулгыг уусгаж бий болсон болохоор агуй дотроо ч ус тогтосон байх ба ус урсаж байх хэсэг байхад, хананд нь ус шүүрсэн, дусалсан зэрэг нэг л их чийгтэй л агуй юмдаа. Тэр даяан хийдэг лам нар ийм нөхцөлд даяанчилдаг бол би одоо шууд л хэльчихэе миний хийх ажил лав биш юм билээ. Цаг гарантай тэр харанхуйд байхдаа иймэрхүү л сэтгэгдэлүүд төрж байлаа.

Мөн багш бид хоёр өмнөх хичээл дээрээ элдэв зүйл ярьж байгаад Испаний нэрт архитекторч Гауди-гийн тухай ярьж байса маань энэ агуйг бас өөр нүдээр харах боломж олгосон гэх үү дээ. Хэзээ нэгэн цагт заавал Испани явж Гаудигийн барилгуудыг үзнэ дээ гэж боддог маань, харин түүнийг үзэхээсээ өмнө бурханы бүтээсэн нэгэн том бүтээлийг үзсэндээ бас баяртай байнадаа. Ерөнхийдөө энэ хэсэг газараас цемэнт гаргаж авч болох чулуулгууд их байдаг ба хажууханд нь маш том цементний үйлдвэр ч байдаг юм билээ. Тийм болохоор энэ далайн ероол байсан гэх газрын хөрс нь өөрөө ихээхэн хэмжээний эрдэс давс байдаг учир усанд уусахдаа ч хялбар байдаг бололтой. Агуйг нэгэн лам анх илрүүлж байсан гэх бөгөөд мэдээж 18, 19-р зууны үеэс судалгаа эрчимтэй явагдаж эртний арслан заан, буга, зэрэг амьрадын яс, жижиг шавж хорхой, ургамал зэрэг ганц агуйгаас маш их зүйл судалсан байх юн. Мөн хамгийн судалгааны ч холбогдолтой зүйл нь дэлхий өнө удаан жил хэрхэн өөрчлөгдөж байсныг агуй үүссэн төлөвөөс нэхэн таамгууд гаргасан нь гайхалтай. Мөн янз бүрийн амьтан шавж зэргээс Япон арал нь эрт үед эх загартай холбоотой байсныг ч батлах баталгаанууд болдог гэнэ.

Анх агуйд орохдоо "Алтан өргөө" кинон дээр гардаг агуу шиг юм үзнэ гэж бодоод орсон хүн чин царай муутай шавардцан юм шиг бүтэцтэй агуй руу орцон маань нэг л сонин санагдаад байсныг нуух юн. Харин энэ бодлыг маань арилгахад "Зуун таваг" нэртэй үелсэн давхаргатай ус тогтосон таваг хэлбэртэй чулууныг харснаар түлхэц болов. Сонирхолтой бөгөөд байгаль дэлхий бас сонин зүйлсийг урлах юмдаа гэж бодогдож байлаа. За тэгээд агуй бол агуй харанхуй хонгил болохоор нэг тийм гэгээлэг сэтгэгдэл төрөхгүй л байсан гэхүү дээ. Агуйгаас гараад цааш явах газраа ярилцаж байгаад Амьтны хүрээлэн явчихаа алдав. Харин амьтны хүрээлэнгээс Япон тэнгис явахаар болж замдаа үргэлжлүүлэн гарваа.

Машинаар хурдан давхихад нэг л тиймхэн байдаг, залуу хүнд баймгүй чанар надад л байгаад байдиймдаа. 120 гараад хурдны замаар давхиж байхад миний толгойд "Хүн гэж цагыг хугацааг товчлох гэж балай юм зохиосон байгаам шүү" гэсэн бодол эргэлдэж явлаадаа. Юу юугүй сүнгэнэсээр Нагадо хэмээх хотын Оожима хэмээх арал дээр хүрч ирэв. Урьд цагт бол усан онгоц юмуу завиар энэ арал дээр ирдэг байсан гэх ба одоо бол гүүр тавьснаар асуудал үгүй болжээ.

Япон далай гэж өөрсдөө ярих боловч Монголд япон тэнгис гэж ярьдаг санагдаж байна. "Япон тэнгисийн эрэг дээр янаг хос зугаална, Янаг хосын явдал бидэнд ямар хамаа байх вэ!" гэдэг байхаа хэхэ. За тэгээд үнэхээр гайхамшигтай далайтай газар байна лээ. Далайг би тийм олон өнгөтэй гэдгийг мэддэггүй явсан байна лээ. Усан цэнхэрээс гүн цэнхэр бүүр хар ч өнгө харагдах шиг. Япон хэлэнд "Ао" гэж цэнхэр өнгийг хэлдэг юм гэвч бас ногоон ч өнгийг илэрхийлэх үе байна жишээлбал гэрлэн дохионий ногоон өнгийг "Ао" гэх жишээний. Харин далайн эрэг дээр ирээд хараад зогсож байхад цэнхэр ч юм шиг ногоон ч юм шиг тийм нэг өнгийг мэдрээд Ао-гийн учирийг олсон шүү хэхэ.

Далайн дундаас огцом гарч ирсэн хад асгийг хараад бурханы бүтээл гэдэг ямар авгуа болохыг, хад алгадах далайн давалгааг сонсоод байгалийн хүчний өмнө эмээхгүй байхын аргагүй бизээ. Цэнхэр тэнгэр цэнхэр далай дундаас нь цойлон гарсан бор шаргал хад. Орой дээрээ титэм мэт ногоон ургамал ургацан. Түүний дээр шувуунаас өөр амьтан хүрж байгаагүй гэхээр нэг л тийм ихэмсэг агаад эрхэмсэг ажгуу. Байгалийн өнгөний гайхамшиг гэдэг энэ л байхдаа. Энэ өдрийн аялалын хамгийн оргил хэсэг энэ л байсандаа. За тэгээд тэндээсээ гэрлүүгээ буцсанаар аялал минь өндөрлөв гэхдээ энэ удаагийхан нь шүү дээ.

Хүний ясан бунхан

2008-10-20T01:25:00.000-07:00

Юм үзээд анх удаа яах гэж ийм юм үзэв гэж харамссан тохиолдлоо бичих гээд гар эвлэхгүй байсаар өдийг хүргэлээ. Өмнөд Чехийн Кутна Хора хотын ойролцоо хүний араг ясаар бүтсэн Седлице хэмээн бунхан бий. Бунхан Готийн хэв маягтай. Бунханы дөрвөн баганат буланд уруу нь харуулан тавьсан хонх хэлбэртэй хүний ясан овоо байна. Бунханы гол асрын таазнаас аврага том (зураг дээрх люстра) өлгөөтэй. Хананд энэ бунханг эзэмшигч эртний сурвалжит угсаат Шванценберг гэр бүлийн хүний ясан сүлд (герб) тус тус өлгөөтэй. Барилгын тааз, хана, багана ер нь хээ угалз чимэг гоёл шаардагдах бүх зүйлийг хүний ясаар хийжээ. Нийт 40000 хүний араг яс орсон юм байна.

1278 онд Чехийн хаан Отакар нэг санваартанг Иерусалим руу элч болгон илгээж ариун дагшин газар Голгофоос Христийн чандарын үлдэц авчируулан, Седлицед цацсан гэдэг домог байдаг. Мөнгөний хүдэртэй газар тул энд дундад зуунд бэлтэй баян улс энд нутагладаг байжээ. Ариун дагшин гэгддэг Седлицийн оршуулгын газарт мянга мянган зөвхөн чехийн бус европын нөлөө бүхий томчуул нойрсохыг эрмэлзэх болжээ. Хамгийн алдартай оршуулгын газар болсноор хүссэн болгонд газар хүрэлцэхээ больжээ. Энэ насандаа бэлтэй, эрх мэдэл нөлөөтэй байсан хүмүүс хойд насандаа бурханд ойр байхыг хүсдэг аж. Энгийн улсууд ч бас энд эцэг эхээ ах дүүгээ нутаглуулахаар үзнэ. Гэтэл XIV зуунд Европ дахиныг хамарсан хар тахал, шашны өөрчлөлт шинэчлэлээс үүдэлтэй XV зууны Гуситын дайнд олон мянган хүн өөд болж оршуулгын газрын даац хүрэлцэхээ больжээ.
1400 оны үед дээр үеийн зөвхөн яс үлдсэн булшнаас ясы нь авч хадгалах замаар дараа дараагийн хүмүүсийг оршуулах зай гаргаж өгдөг болсноор яс хадгалах бунханг барьсан юм байна. Хагас сохор лам бүх ясыг төрөлжүүлж, ариутгаж, цагаан шохойгоор будаж янзалсан гэнэ билээ.
Арван есдүгээр зууны сүүлээр Шварценбергийн угсааны сурвалжит гэр бүл энэ хавийн бүх газрыг худалдан авч, 1870 онд уран дархан Франтишек Ринтийг хөлслөн авч бунханд хураалгаатай байгаа яснуудыг эмхлүүлсэн байна. Ринт дархан шилээр модоор хийж болдог бүхнийг хүний ясаар хийж, бүтээлийнхээ буланд гарын үсгээ бас ясаар мөнхөлсөн байна.

Үүдээр ороод өчнөөн олон хүний араг ясаар босгосон хонх хэлбэртэй ясан овоог анх харахад дотор зарс хийж нуруугаар хүйт даагаад хамаг бие хөшчих шиг болж билээ. Бунханы голд ороод, тэр үед бол гоёмсог лааны суурь одоо бол гэрэлтүүлэгч болох учиртай хүний чөмөгний ясаар хийсэн унжлага, далны ясаар хийсэн лааны суурь, цаашлаад ханан дээрх сүлд зэргийг хараад бараг ухаан алдаад уначихсангүй. Болор люстрийн унжлага нарны буюу цахилгаан гэрлийн туяанд олон өнгөөр туяараад ур хийцийг бишрэм байдаг бол үүнийг хүний ясаар хийчихээр хачин эвгүй ой гутам сэтгэгдэл төрүүлсэн. Юу үзэхээ эхлээд судалж мэдмээр юм билээ. Үзэх газар орон, амралт бүх зүйлээ өрнөдийнхөн бараг жилийн өмнөөс, ядаж гурван сарын өмнөөс төлөвлөдөг. Юү үзэхээ урьдчилан судалдаг барууныхны энэ хэвшлийг одоо болтол өөриймшүүлж чадаагүй л явна. Бид Кутна Хора дахь цалин цагаан мөнгөөр мөнгөн зоос цохьдог байсан зоосны үйлдвэрийн музей үзээд, дараа нь ийш санаандгүй орчихсон юм. Дашрамд дуулгахад "доллар" гэдэг америк мөнгөн тэмдэгтийн нэр чехийн мөнгөн зоосийн анхны нэр "таллирж" (хавтгай таваг) гэсэн үгнээс гаралтай гэнэ билээ.

Монгол цэргийн хуягийг судалсaн минь

2008-10-20T01:15:00.000-07:00

Токиод болсон монгол туургатны эрдэм шинжилгээний чуулган дээр тавьсан “Aрхеoлoгийн олдвороор илрэх эртний монгол цэргийн зэр зэвсгийн ул мєр” итгэлийн хэсэгээc vргэлжлvvлэн блог дээрээ тавъя.

БАТ ХУЯГ

Талын нvvдэлчин аймгууд байгалийн хvнд нєхцєлд амьдардаг, нєхєн vржих нь суурин иргэдээс удаан, олон жилээр сайн дайчин бэлтгэдэг байсан учир цэрэг эрийн амь насыг нэг бvрчлэн эрхэмлэн дээдлэх vvднээс унасан морьтой нь бэх бат хуягладаг байсан нь эртний хадны зурагнаас эхлээд нанхиад, персийн уран зурагт тод томруун дvрслэгдэн vлдсэн байна. Монгол цэргийн хуягийг Цогт тайж кинон дээр гардаг энгэртээ тольтой хєє хуягаар дvрслэн боддог тал бидэнд бий. Гэтэл цагирaг тємрєєр хэлхcэн хуягийн хэлбэр нэлээд сvvлд баруун зvгт аян дайн хийсний дараа монголчуудад нэвтэрсэн нь илт байна. Манай орчин vеийн зарим уран зурагт дvрслээд байгаа загасны хайрс мэт ялтcан хэлбэрийн хуягтай байгаа нь ч зvйд огт нийцэхгvй агаад эртний грeк, ромын хэлбэрээс хуулсан мэт харагдана. Mонголчууд халуун тосонд дvрж бэхжvvлсэн ширэн, эсвэл хурууд тємрийг холбосон хуяг ємсгєлтэй байжээ. Tуcгай аргаар ширийг хатууруулсан хэлбэрийн хуяг олноор хадгaлагдан vлдээгvй. Xурууд тємрийг холбосон хуяг нэлээд олддог. Тийм хуяг Тєвдийн нурсан суврагa, сvм хийдээс олон арваарaa гардаг учир сvvлийн vед тvvнийг Тєвдийн ємсгєл нэртэйгээр барууны судалгааны ном, сэтгvvлд оруулж байна. Yvнд хоёр vндсэн vvсэл гарал байж болох талтай.

Нэгд, Mонголчууд Тєвдийг 300 гаруй жил захирч явсан учир тэднээс vлдсэн байж болно.

Хоёрт, Tєвдvvдийг тангадуудын удам угсааны улс хэмээвээс монголчууд Тангуудыг доройтуулахад энэ соёлыг тэднээс авсан байх талтай. Ямар ч тохиолдолд хурууд ялтacан тємрийг холбосон хуягийг археoлoгийн олдцоор нь монголчуудынх гэж vзэж байна. Сэлэмний алдарт дархан, эртний сэлэм цуглуулагч Франсис Бойд гуайд энэ хэлбэрийн монгол хуяг хоёр янз байна. Тємєр эдлэл амархан зэвэрч, байгальд уусан устдаг учир олон жилийн насгvй байдаг. Гэхдээ хадгалах нєхцєл байдлаасаа шалтгаалаад сайн хадгалагдаж ирсэн тэдгээр хоёр хуяган дээр тогтож ярья. Тус хуягуудын хэмжээ нь хоёр метр орчим єндєртэй хvнд зориулагдаж хийгдсэн, нэгнийх нь хормой задгай, морь унах боломжтой, нєгєєгийнх нь хормой битvv, морь унах боломжгvй байна. Энэ хормой битvv хуяг нь хэвтvvлийнх байх талтай. Дунджаар нэг хуягны жин нь 35 кг орчим, нэг сэлмэнд орох тємрийн дундаж жин нь 3.5 кг орчим байна. Тэгвэл арван сэлэм хийх тємрєєр нэг хуягийг хийх шаардлагатай учир олон цэргийг ийм хуягаар зэвсэглэх боломжгvй, зєвхєн аравт, зуутын дарга, мянгатын ноёд, хаадын торгон цэрэг ийм ємсгєл хуяг хэрэглэж явсан байх талтай. Уг хуягнуудад орсон хурууд ялтас нь уртаашаа 9-12 см, єргєєшєє 1.5-2 cм орчим, сайтар давтcан, голдоо жаахан хvнхгэр хэлбэртэй, дээд доод дунд хэсгээрээ зvvн баруунгvй хос нvхтэй, нvхнvvдийг дотор талаар нь хэрэн сvлжиж холбосон, гадна талаасаа хос нvxнийхээ хоорондох сур нь харагдах тєдий, огт будалгvй тємрєєр нь байлгасаар зэврvvлсэн, тагтаршсан хир, тоcыг нь арилгаагvй, давтcан алхны гортон, сэлмэнд цавчигдсан ор, зэв, жадны vзvvрт хонхойсон сорвиудтай байх ажээ. Хормой задгай, морин дээр хэрэглэж байсан гэмээр хуягны ар нуруунд маш олон зэвний сорви байх нь монголчуудын ухарч байлддаг байсны бат илрэл болно. Хуягны энд тэндэx зарим тємєр ялтасыг орлуулж сэлбэсэн байх нь тухайн хуягийг олон жил нандигнан хэрэглэсэн юм уу, олон vе дамжсаныг илэрхийлнэ. Тус хуягийг ємсєж явсан баатар эр ирvvлд гарч, эсвэл шууд довтолгоонд жадлагдан амь эрсдсэн бололтой цээж хавьдаа том хэмжээний задралттай, тэр хавиар нь цус болсон ул мєр байгаa нь нэн сонин. Хуягийг тойруулаад дєрвєн хуруу єргєн зvсэлтэй ширээр эмжсэн ба хормoйн хэсгийн ширэн эмжээр нь нэлээд єргєн байв. Уг ширэн эмжээр дээр бvдэг vлдсэн улаан ногоон будгийн хээ байх ба зарим газраа илжирч муудсан, зарим газраа их шороо наалдсан, нэлээд бэрх vнэр орсон эд байв. Хар захаар дамжиж, цуглуулагчийн гарт орсон болов уу гэж таамаглав. Ямартай ч олдcон газрынх нь тухай мэдээлэл байхгvй, монголчуудын булшнаас авсан тухай товч тайлбартай байх ажээ. Монголчуудынx мєн гэж батлахаар ул мєр гэвэл зарим нэгэн тємєр ялтасыг хятад зvгийн хуягнаас авч орлуулсан байна. Тэдгээр нанхиад зvгийн ялтасны ялгагдах онцлог нь доод vедээ гурвалжин доголтой байх ба хооронд нь хэлхээд ирэхээр хээлсэн мэт чамин харагддаг байна. Ийм гоёог монголчууд огт хэрэглэдэггvй, зєвхєн бєх бат талыг нь харж хийдэг байсан нь олон баримтаас илт байна. Хэвтvvл цэргийн ємсгєл байсан гэмээр битvv хормойтой хуягны энгэр цээжин талдаа сэлэмний гэмээр олон сорви байгаа нь яах аргагvй хамгаалалтын цэрэг байжээ гэдгийг батлах мэт санагдав. Хагас мєрний хамгаалалттай, хєдєлгєєнд саад болмооргvй эдгээр хуягийг хараад тухайн vед хvний амийг хэчнээн чухалчилдаг байсныг мэдэрч болно. Тєвдєєс олдож байгаа хуяг нь арай хэврэг харагдана. Япон самуурайн хуяг нь монгол хуягтай тєстэй ч харьцуулаад vзэхэд бvр хэврэг, тэгээд ч их жижиг хэмжээтэй байна. Цээжиндээ тольтой хєє хуяг Монголын сvм хийдvvдээр нэлээд байсныг цуглуулан Цогт тайж кинонд хэрэглэж байсан ба Бємбєгєр ногоон театрыг галд єртєхєд хайлаад алга болсон сурагтай. Хєдєєний айлуудад шагай шvvрэх тоглоомон дээр алга дарам хєє хуягны тасархай vзэгдэх тєдий vрэн таран болжээ. Эртний хуягийг нэгэнт ємсєхгvй болсон тэр цагт эхнэр хvний ууж болгон хадгалж vлдсэн хэмээн домог яриа бас бий.

(Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тэмдэглэх Олон улсын эрдэм шинжилгээний чуулган, "Монгол туургатны эрт ба єдvгэ" симпозиум, 2006 оны 12 сарын 22, Токиогийн Гадаад хэлний дээд сургуулийн Ази, Африкийн хэл судлах хvрээлэн)

Орчин vеийн хєгжилд Чингис хаан …

2008-10-04T05:46:00.000-07:00

Америкийн vндэсний радиод (NPR) Жак Вэйзерфoрдын єгсєн ярилцлага, 2004 оны 3 сарын 25-ны єдрийн 1 цаг (Тєвийн бvсийн цагаар)

Роберт: -Єнє удаан жил бид ямар нэгэн гайхамшиг, vйл явдал, хувь хvний дvгнэсэн vй олон зохиолчдын бичсэн номлолд дарагдаж, сонсож ирлээ. Зарим нь орчин veийн тvvхийн гvнзийрvvлсэн чиглэлийг тогтоохоор маргана. Зарим нь шувуу хvнтэй харьцуулахуйц ухаантайг хvртэл нотлох гэнэ. Тэдгээрийн нэгээр орчин vе судлаaч Жак Вэйзерфoрд шинээр тодорч байна. Тэрээр дэлхийг донсолгосон нvvдэлчдийн догшин ширvvн дарангуйлал тогтоож, хvчэрхийлэл, цадаж ханашгуй шунахай уулгалалтыг хослуулж чадсан XIII зууны Монголын байлдан дагуулагч Чингис хааны талаар энэхvv номыг бичсэн гaвъяaтан билээ.

Жак: -Шашины тэргvvдээс гадна дэлхийн тvvхэн дэх хамгийн чухал хvн бол Чингис хааныг гэж би хэлэх байна. Mиний энэ зоримог vзэлд эмзэглэх, санал нийлэхгvй хvмvvс олон гарна биз. Гэвч тvvний амьдралдаа хийж гvйцэтгэсэн бvхнийг та гарцаагvй баримт дээр тулгуурлан анхаарах юм бол бодлыг минь нэг талаасaa vнэн хэмээн зєвшєєрєх болов уу.

Роберт: -Сvvлийн хэдэн арван жилийн дотор баруунд дэлгэрсэн “Нууц Товчоо” хэмээн монголчуудын тvvхэн сурвалжид тулгуурлан Жак Вэйзерфoрдын “Орчин vеийн хєгжилд Чингис хaан..”(Genghis khan and the Making of the Modern World) номoo бичсэн байна. Уг эх сурвалж болон бусад сурвалжийг ашиглан, Вэйзерфoрд шашины эрх чєлєє, чєлєєт худалдааг хєгжvvлсэн зах хязгааргvй их хаанчлалыг монголчууд тогтоож чадсаныг сэдэв болгон гол єгvvлсэн.

Жак: -Хэн ч ийм их гvрнийг хаана ч байгуулж чадаагvй. Эзэнт гvрэн єнєєгийн хойд Америкаас илvv том, 12 сая дєрвєлжин бээр (милл - 1.6 км) талбайтай байсан. Дэлхийн тvvхэнд хэзээ ч давтагдашгvй хоёр дахь том хаанчлал Зєвлєлт холбоот улсаас том их улсыг байгуулж чадсан. Эзэнт гvрний харъяанд Азиас Газар дундын тэнгис хvртлэх бvх улс багтсан ба Хятад, Орос, Месoпoтам, Перси, Энэтхэгийн эртний алдарт соёлыг шат дараалан єєртєє шингээж чадсан. Єнєє дэлхий дээр амьдарч байгаа бvх хvн амын зонхилох хэсэг нь тэр vед монголчуудад эзлэгдэж байсан улс орнуудынх болж байна.

Роберт: -Та энэ номондоо Чингис хан болон монголчуудыг шинийг анхлан сэтгэгч, их бvтээлч, эрч хvчтэй байсан талаас нь ихэд биширч, тэр тусмаа армийн зохион байгуулалт, цэргийн тактикийг маш тодорхой бичжээ.

Жак: -Тийм ээ. Чингис хааны арми аравтын системээр зохион байгуулсан 100 мянга орчим цэрэгтэй байсан. Цэрэг нь аравтын салаа, зуутын бригад, мянгатын бателиoн, тvмэтийн арми гэсэн зохион байгуулалттай. Тэрээр тvмэтээс бvрдсэн 9 арми, єєрийгєє хамгаалах нэг тvмэттэй байжээ. Тийм цєєхєн цэргээр тухайн vедээ 120 сая хvнтэй байсан Хятад мэтийн хэмжээлшгvй том гvрнийг эзэлж чадсан. Хятадаар барахгvй, Орос, Перси гээд хавь ойрынхоо ихэнх улсыг чадварлаг зохион байгуулттай бага армиар байлдаж эзэлсэн.

Роберт: -Энэ арми тэвчээр бvхий явган цэргээс бvрдсэн байв уу?

Жак: -Yгvй, 100% морин цэргээс бvрдсэн арми байсан. Сvvлдээ гадныхнаас бvрдсэн явган цэрэгтэй болсон л доо. Зєвхєн монголчууд бол 100% морин цэрэг, бvх жигvvрvvд нь морин цэргийн ангиудаас, мєн их бууны хороо мэт нум сумтнаас бvрдсэн харваач морин цэрэгтэй. Язгууртнууд нь зєвхєн морь унaдаг байсан еврoпын армиас эрс ялгаатай байв. Бvх монголчууд тэр vед нэгдэж чадсан байсан.

Роберт: -Та язгууртууд гэж сая хэллээ. Чингис хаан язгууртан гаралтай байв уу?

Жак: -Тийм. Тал нутгийн ядуу овгийн хамгийн доод гарлын яхгууртан байгаад єєрийн чадлаар зэргээ ахиулан тэмцэж, язгууртнуудыг болохыг мэдэрсэн. Тvvнтэй тааралдсан язгууртнууд дандаа урaвдаг, харин ядуу ардууд vнэнч байлаа. Тvvнийг хэрцгий бvдvvлэг хvн болсныг харуулсан шалтгаан бол эзэлсэн хотуудынхаа язгууртнуудыг хамгийн тvрvvнд хєнєєдєг байсанд оршино гэж би бодож байна. Язгууртнуудыг ядахдаа уншиж, бичиж чаддагvй, улмаар эмнэлгийн тусламж vзvvлэх чадваргvй, мєн хvнд ном зааж, сургаж чадахгvй, шашин шvтлэггvй, нэхмэл нэхэж, баримал барьж чаддаггvй, єєрєєр хэлбэл юунд хэрэггvй хvмvvс гэж тэрээр vзэж байв. Чингис хааны ой ухаанд тэд ямарч ашиггvй, аюултай хvмvvс байсан учраас эзэлсэн хотууддаа язгууртнуудыг шууд устгадаг байжээ.

Роберт: -Таны номонд єргєн хэрэглэсэн “Нууц Товчоо”- г хааны амьдралын сvvлийн жилvvдэд ойр дотных нь хvн бичсэн байх талтай учир бид vvнийг хэр бодитой эх сурвалж гэж vзвэл зохих вэ? XIII зуунд Чингис хааны єтєл нас хvртлээ тал нутагтаа амьдарч байсан, хааны насыг тогтоосныг бусад сурвалжуудтай тулган тодруулж болох уу?

Жак: -Энд дурдагдсан зvйлс бусад сурвалжтaй харьцуулан шалгагдсан байдаг. “Нууц Товчоо”-ны хамгийн сонирхолтой тал болохоор бусад сурвалжид байхгvй олон баримт хадаглагдаж байгаад оршино. Жишээлбэл, одоогоор тодорхой байгаа бусад сурвалжид ер таардаггvй Чингис хааны санахыг цээрлэсэн зvйлс байна. Хааны гэр бvлийнхэн нийтэд тараахаас болгоомжилж байсан гэмээр зvйлс энэ сурвалжид дурдагдсан байна. Хvvхэд ахуйдаа их уйлхай, уйлахаараа юу хийхээ мэдэхээ байдаг, нохойноос айдаг байжээ. Тvvний амьдралдаа хийсэн хамгийн муу vйлдэл бол 12 настайдаа хагас дvvгээ эрх мэдлийн тєлєє харваж алсан явдал юм. Гэрийнхэн гадгаш мэдээлэл гаргахыг хvсээгvй зvйлс зєвхєн “Нууц Товчоо”-нд орсноороо уг сурвалжийн итгэл vнэмшлийг улам нэмэгдvvлсэн гэж би бодож байна.

Роберт: -Чингис хааны тухай зарим хvн уншаад “Тааралдсан уламжлал болгоноо тэрээр эвдэж устгасан. Єєрсдєєсєє давуу соёл иргэншилтэй олон vндэснvvдээс нягтарч бvрдсэн хаант улсыг байгуулж чадснаар барахгvй тэднийг аравтын системд оруулсан” гэж хэлжээ. Бас нэг хvн “Жинхэнэ хэрцгий фашист удирдагчийн дvрээр бид дvрсэлж байна” гэж хааны талаар их эсрэг байр суур иа илэрхийлжээ. Хэрвээ би эдгээр хvмvvсийн байр сууринаас хандвал юу нь буруу байна?

Жак: -Тэр ямар ч тєрхєєрєє тийм хэрцгий байгаагvй. Хvмvvсээс татвар авч байсан нь vнэн. Гэхдээ тэр хєрєнгє хурааж, баяжихын оронд хvмvvст эргvvлээд єгч чаддаг, єєрєє насан туршдаа энгийн амьдралтай нэгэн байж, ард олныг хоорондоо холбоотой нэг системд vнэнч болгохыг эрмэлзэж, худалдаа харилцааны анхдагч санааг нээж чадсан. Тэрээр дэлхий дээрх бvх хvмvvсийг зєвхєн нэг хуулиар захирах хvсэлтэй байв. Бодит байдал дээр тэр нь дипломат нийгмийг байгуулах эхлэл болсон ба єнєєгийн дэлхий дахинд нийтээрээ хvлээн зєвшєєрєх хуулийг бvтээхийг зорьж байжээ. Гэвч асар их харигслал, тамлалын vед тэрээр амьдарч байсан ба тийм нєхцєлд vнэхээр хувьсгал хийж чадсан. Aнх англи хэлээр гаргасан зузаан номондоо Жеффери Тоссер Чингис хааны тухай цус урсгасан махчин домгуудыг голлон тvvнийг ертєнцийн эзэн болох талаас нь дvрсэлсэн. Чингис хаан тухайн vедээ гайхалтай хувьсгалч байсан ч, бид тvvний эсрэг, Азийн бvхэл бvтэн тvvхийн эсрэг vл хvлээн зєвшєєрсєн vзэл суртлын аян дайнд мордсон. Бид Чингис хааныг Хvннvгийн Атила мэт тvvхийн чєтгєрvvдтэй адилтган бvдvvлэг, зэрлэг талаас авч vзсээр ирсэн. Гэтэл тэр одоогийн тvvхэнд дэвшилттэй нєлєє vзлvvлсэн агуу хvмvvсийн нэг байжээ.

Роберт: - Жак Вэйзерфoрд таны ярьсан бvхэнд их баярлалаа.

Жак: -Роберт танд ч гэсэн би баярлалаа.

Роберт: -Жак Вэйзерфoрдын бичсэн” Oрчин vеийн хєгжилд Чингис хaан…” номын тухайд ийм байна.

Б.Балдандорж радиoгooс буулгаж, Ш. Баатар эх хэлнээ орчуулав.

Шиба Рютарогийн "Татарын хар салхи" ном гарлаа

2008-10-04T05:42:00.000-07:00

Нарангууд монголчуудад их элэгтэй. Тийм элгэмсэг занг япончуудад бэлэглэсэн хүмүүсийн нэг бол алдарт зохиолч Шиба Рютаро гуай болно. Тэрээр дэлхийн хоёрдугаар дайны хүнд жилүүдэд Өвөр Монголд байрласан Кавантуны (Кантоогүн) армид жагсаалын цэрэг явсан агаад дайны дараа Осакагийн их сургуулийн монгол хэлний ангид амьдралын эрхээр сурч (өөр сонголт байгаагүй гэж хэлж байсан) эрдэмтэн зохиолч болох гараагаа эхэлжээ. Японы түүхэнд хамгийн олон түүхэн роман бичсэн Шиба Рютаро гуай "Япончуудын өвөг дээдэс нь төв азиас ирсэн морьтон нүүдэлчид" гэсэн таамаглалыг археологийн судалгаанд тулгуурлан гаргаж, “Mонголчуудыг япончууд бидний шууд өвөг дээдэс болно” хэмээн тунхагласан юм. Манай нэрт орчуулагч Цэвэлмаа агсаны урилгаар Монгол оронд хөл тавихдаа Шиба Рютаро гуай "Хээр талын од" (Соогэн но хоши) өгүүллээ бичсэн ба энэ өгүүллийг уншсан япон хүн бүр Монголд сэтгэлээрээ соронзон мэт татагдах болжээ. Японд сурсан он жилүүдэд цав цагаан толгойтой цал буурал эрдэмтэн Шиба Рютаро гуайтай хааяа тааралдаж үг солих завшаан oлдож байлаа. Тэрээр Монголыг сэтгэл зүрхээрээ хайрласан хүн судар байжээ. Түүний бичсэн олон сайхан түүхэн романуудаас "Татарын хар салхи" түүхэн романыг Колимбийн их сургуулийн профессор Жошуа Фогел англи хэлнээ орчуулан олны хүртээл болгожээ. Их Монгол улс ээлж дараалан Mанжид эзлэгдсэн ээдрээтэй үеийн түүхэн үйл явдлуудыг энэ номондoo тодорхой өгүүлсэн байна. Манайхаар бол "Зүрхний хилэн", "Манан будан" романуудтай дуйцэх том хэмжээний түүхэн роман болно. Номны нүүрэн дээрх зураг Манжийн хааны дайчин алдрын танхимд байдаг хорчин, харчины монгол цэргийн хөрөг гэнэ билээ. Манжийн хаанд морь нохой мэт үнэнч зүтгэж, угсаа нэгт монголчуудаа цус урсган дарж явсан монгол хүмүүсийг ингэж алдаршуулдаг байжээ. Энэ номыг уншихыг хүсвээс www.amazon.com дээрээс захиалан авбал хямдхан байх болов уу.

The Tatar Whirlwind: A Novel of Seventeenth-Century East Asia (Hardcover) by Shiba Ryutaro (Author) , Hardcover: 656 pages, Publisher: Floating World Editions (March 25, 2007)
Language: English, ISBN-10: 1891640461, ISBN-13: 978-1891640469, Product Dimensions: 8.9 x 6.1 x 1.6 inches

Хар домог

2008-10-04T05:37:00.001-07:00

Монголчууд хэзээний харгис зэрлэг, дайтахын төлөө л амьдардаг, эзэлсэн орнуудынхаа хот суурин, соёлын өвийг үнсэн товрог болгож байсан хэрцгий бүдүүлэг улс гэсэн ойлголт түгээмэл. Европынхон монголчууд болон оросуудыг үл тоомсорлодог, үл хүндэлдэг төдийгүй хятад, энэтхэг, арабаас дор үздэг энэ атгаг үзэлд Л.Н.Гумилев "Хар домог" ("Черная легенда" друзья и недруги великой степи) номдоо "Муу муухай дорд үндэстэн гэж байдаггүй" гэсэн санаанд тулгуурлан түүхэн тайлбар, баталгаа нуталгаатай няцаалт өгсөн юм. Энэ номыг манай нэрт орчуулагч К.Аким зохиогч энэ номоо зохиогч эх орондоо хэвлүүлж чадахгүй байхад гар бичмэлээс нь монгол хэлнээ хөрвүүлж, 1992 онд хэвлүүлж гаргасныг, саяхан энэ сэдэвтэй холбогдолтой нийтлэл, ярилцлага сэлтийг хавсаргасан орос эхийг нь уншлаа. Аким гуай мөн ч сайхан орчуулжээ.
Энэ номны хэсгээс түүвэрлэн сийрүүлбэл: "Тэр үед англи, германы баронууд болхи задгай зуухаар чулуун шилтгээнээ дулаацуулж, тариачид нь шувууны өдөн хөнжлөөр биеэ хучин, саравчинд өвөлжин зутарч байхад нүүдэлчид агаар цэвэр тос даасан эсгий гэртээ аргалын галаа дүрэлзүүлэн жаргаж байсан юм. Чухамхүү сууц гэдэг эд өлгийн болон оюуны соёлыг хөгжүүлэхэд чухал тав тухыг тодорхойлном билээ. ...нүүдэлчдийн зэвсэг болох мод, эврээр хийсэн их гарын нум кельтийнхээс бусад европын аль ч улсын нумаас хоёр дахин хол тусдаг, ...монголчуудын өмсдөг булган малгай, үеэн дээлийг Европт вангууд л өмсдөг, ...талын ард түмэн нь оюуны хувьд ч, соёлын хувьд ч аж байдлын хувьд ч (тохилог тансаг гэсэн утгаар), баатар зоригийн хувьд ч, чин шудрагийн хувьд ч лалчууд хийгээд европын рыцаруудаас даан ч дутахгүй байсан юм. Товчоор хэлэхэд, нүүдэлчдийг жигших үндэс байхгүй". Оросын нэрт түүхч, газар зүйч Л.Н.Гумилев "Би орос хүн, бүх насаараа татаруудыг муулж гүтгэхээс хамгаалж ирлээ" гэсэн байдаг. Номын төгсгөлд Аким гуай "Манай ард түмний өмнөөс хэлмэгдэн зовж, шудрага үнэний төлөө мохолтгүй тэмцсэн энэ эрдэмтнийг манайхан хүнд суртал, захиргаадалт хүчирхийллийн үед даан ч тоохгүй, бараг дайсан мэтээр үзэж байсан нүглийг наминчлаад барна гэж үү" хэмээн халагласан байна.
"Оросыг шүүрдвэл татар л гарна" гэсэн хэлц байдаг. Дундад зуунд Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд орж явсан татаар аймгийн нэрээр талын бүх нүүдэлчдийг европынхон төсөөлдөг байснаар татар-монгол гэж андуу нэрлэх болсон тул татарт хандах үл тоомсорлох үзэл манай монголчуудад шууд тусдаг. Арабууд Оттоманы эзэнт гүрэн байгуулахад эзлэн түрэмгийлэх дайн олон хийхдээ гэмгүй өчнөөн хүмүүсийн цус урсгасан. Загалмайтны удаа дараагийн дайны хөлд европын ард олон нэрвэгдэж байв. Өрнөдөд дээд давхаргийнхны амьдралын зорилго нь "дайн" болсон үе байсаан. Монгол нэрэн дор нэгдсэн талын нүүдэлчид өөр үндэстэн, улсаас илүү ч үгүй дутуу ч үгүй "зэрлэг байж" тив дамнасан их гүрнээ байгуулжээ.
Орос оронд хориотой шахам байсан Л.Н.Гумилевын бүтээлүүдийг 2000 оны эхээр бүгдийг хэвлэн гаргажээ. Ер нь Гумилевын номыг уншихад түүх өгүүлээд байгаа хирнээ яруу тансаг хэлээр цэгцтэй ойлгомжтой бичигдсэн байдаг тул нэг барьж авбал дуусгахаас нааш салахын аргагүй, бараг адал явдалт уран зохиол шиг сонирхолтой байдаг. Түүний бүтээлүүд монголын түүхийг эерэг талаас нь гарган тавьж монголчуудыг гадаад ертөнцөд зөвөөр ойлгуулахыг эрмэлзсэн байдаг болохоор монгол хүнд таалагдах нь ойлгомжтой. "Ах дүү монголын ард түмэнд зориуллаа" гэж эхний хуудсандаа бичээстэй Л.Н.Гумилевын "Байгаагүй орны эрэлд" (В поисках вымышленного царства) номыг амтархан уншиж оросын энэ түүхчийн бүтээлтэй анх танилцаж байлаа.
"Монголд омог аймгийн холбооны уламжлалт зарчмыг халж "хаан" гэдэг албан тушаалд удирдагчаа сонгодог, сонгосон хойноо Их засаг хуулийн дагуу үйл хөтлөх хаанд үг дуугүй захирагддаг нь цэргийн ардчилалын дэвшилтэт хэлбэр байв. Их цус урсаж, уй гашуу учирч байсан ч Их талд итгэснийг хуурч мэхэлдэггүйгээрээ соёл иргэншилтэй бусад орноос ялгарч байв." хэмээн Л.Н.Гумилев дүгнээд, "Христос, лалын бүх улсад айдас хүрэм эзэрхэг ёс, эмх замбараагүй байдал оршиж, амьд явна гэх, эд хөрөнгө бүрэн, нэр төр бүтэн байна гэх баталгаа байхгүй, ер нь аж төрөхөд маш хүнд байна. Их хааны улсад бол хууль, эмх журмыг чандлан сахиж байдаг тул гэмт хэрэг үйлдчихгүй л бол туйлын амар тайван сууж болно" гэж тэр үеийн монголчуудыг мэдэх Марко Полог иш татжээ. Манайхны тухай ямар сайхан үгийг үе үеийн түүхчид харамгүй хэлээ вэ.
Монгол авгайтай голланд эр: "хулгай хийхгүй ажил хийгээд амьдарч болно гэдэг менталите монголчуудад яагаад байдаггүй юм" гэж асуухад, бибээр хариуд нь "хулгай хийж үзээгүй болохоор ийм сэтгэлгээ байдаг гэдгийг мэдэхгүй юм" гэж арзайсан ч, нүүр улайж, хүний өмнөөс ичих ямар хэцүү байдгийг ясандаа тултал мэдрэв шив. Голланд нөхөртэй монгол бүсгүйг өөрөө өөртөө үйлчлэх дэлгүүрт ороход худалдагч алхам холдохгүй дагадаг байснаа, сүүлдээ хулгайч биш монгол, нутгийн хүний эхнэр гэж мэдээд хардахаа больсон гэж ярьсан. Франц, Бельги, Швейцар дахь манай элчин сайдын яаманд долоо хоног тутам цагдаагийн газраас утасдаж, албан бичиг ирүүлж манай иргэдийн хулгайн хэргийн талаар мэдэгдэж байгаа нь манай монголчуудын баруун Европын орнуудад ажил хийх эрхгүй, визгүйгээр харласан хэсэг нь хулгайгаар дагнаж байгаагийн баталгаа.
Хадгаламж зээлийн хоршоо гэж олон хүний итгэлийг хөсөрдүүлж их хэмжээний мөнгө дээрэмдсэн дуулиантай том залилан гарч байлаа. Хуурч мэхэлдэггүйгээрээ бусдаас онцгойрч байсан монголчууд бараг алхам тутамдаа хуурч мэхэлдэг, түүгээрээ бахархах сэтгэлгээтэй монгол бий болжээ. Төрийн байгууллагад өндөр үнээр хулхи бараа шахаж чадсан гэдгээрээ нутгаас ирсэн хүн гайхуулахад, гадаадад байдаг нь ядаж нийтийн тээврийн хэрэгсэлд яаж туулайчилсан, цаашлаад итгэмтгий гадныхныг яаж залилсан, супермаркетэд амархан хулгай хийснээрээ бахархах жишээтэй. Хүнд итгэсэн байвал, монгол хүнд мөнгө зээлдүүлсэн байвал маанаг тэнэгээрээ дуудуулдаг болоод байна.
Бид өвөг дээдэс шигээ хууль дүрмээ чандлан сахиж байна уу? Нийгэмд маань эмх журамтай амар тайван аз жаргалтай амьдрах нөхцөл байна уу? Хуурч мэхэлдэггүйгээрээ бусдаас онцгойрч байсан монголчуудад энэ эрхэм чанар ер хадгалагдаж үлдсэн гэж үү? гээд сэтгэл эмзэглүүлсэн олон асуулт ар араасаа цувна. Өнөөгийн монголчуудын тухай түүхчид юү гэж хэлэх бол? Тэдний нүдэнд өртөж хорь, хорин нэгдүгээр зууны түүхийн хуудсанд багтах болов уу? Монголчуудын тухай хар домгийг няцааж, бүх насаараа монголчуудыг өмөөрч түүнээсээ болж шоронд хүртэл хоригдож, бүтээл туурвил нь хүртэл хориотой байсан Гумилев гуай одоо амьд сэрүүн байсан бол "хар домог" дахин амилахад хараал идсэн өрнөдийхэн бус орчин үеийн монголчуудын зарим нь өөрсдөө буруутай гэдэгтэй санал нийлж харамсах байсан байх даа.

Чоно жил

2008-10-04T05:34:00.000-07:00

Соёлын хувьсгалын үед Монголын хил дээр өрнөсөн үйл явдалтай зохиол олон улсад хит боллоо. Зарим нь ч энэ номыг Хятадын удирдагч намын шүүмжлэл ч гэж үзэж байна. Клиффорт Коонан ингэж бичжээ.

Хятадын хэвлэлийн түүхэнд ойрын жилүүдэд гараагүй шуугиан дэгдээж буй Чонын шүтлэг (Wolf totem) номыг та яаж уншихаас их хамаарна, энэ бол Монголын тал дээр амьдарч буй суурьшигч, нүүдэлчид, тэдний чонотой харилцах байдлын тухай сэтгэл хөдлөм зохиол, мөн шинэ Хятадад хэрхэн бизнес хийх удирдамж, байгаль орчныг хамгааллах гарын авлага, эсвэл цэргийн стратегийн бүтээл юм.

Монгол улстай хил залгаа Хятадын муж Өвөр Монголын хязгаар тал нутаг дээр үйл явдал нь өрнөдөг энэ зохиолд, тэнд амьдарч буй суурьшигч, нүүдэлчид, тэдний чонотой хэрхэн харилцдаг тухай үгүүлдэг.

Хятадын түүхэнд Соёлын хувьсгал (1966-1976) гэж нэрлэгдсэн хүнд бэрх үед, Бээжингийн их сургуулийн профессор байсан Жианг Ронгын амьдралын туршлага дээр энэ бестселлер тулгуурлаж. 2004 онд хэвлэснээсээ хойш Хятадад олон сая хүн уншсан Чонын шүтлэгийг Penguin хэвлэлийн газар гурван сард Нэгдсэн Вант Улсын номын тавиурууд дээр тавихад английн олон уншигчид чонын заль сурна гэж найдацгааж байна. Тус хэвлэлийн газар гүн ухаан, бурхадын далд түүх, мөн эртний их гүрнүүдийн тухай, хэрхэн чоноос сурах арга гэх мэт олон зүйлс багцлагдсан энэхүү номыг тун удахгүй хэвлэхнээ.

Чонын шүтлэгт 50000-с илүү паунд төлж рекорт эвдэлсэн хэвлэлийн газрынхан, энэ ном хятадын уран зохиолын нэр хүндийг Англид дээшлүүлж, нийтэд өргөн тархсан ном болно гэдэгт итгэлтэй байна.

Энэ зохиолд барууны уншигчид танихгүй, Хятадын өөр олон өнгө төрхийг гаргаж. Барууны уншигчид ихэвчлэн Мао-гийн үеийн гунигт амьдралыг дүрсэлсэн зохиолуудад дасал болсон. Жунг Чангийн Зэрлэг хун, Вэй Хуйгийн Шанхайн хүүхэн гэх мэт...

Соёлын хувьсгалын үеийн коммунист залуу сэхээтнүүдийн адил Жианг Улааныг хамгааллагч болж итгэл үнэмшлээ хөдөө нутагт дэлгэрүүлэхээр 1967 онд Говьд очжээ. Тэгэж тэрээр өргөн уудам бэлчээр нутгаар дураараа сэлгүүцсэн чонотой ойр амьдарсан байна.
“Би гучин жил бодож, зургаан жил бичсэн. Миний ганц найдлага бол сонирхол татсан ном бичих л байсан” гэж 62 настай зохиолч бүтээлээ тодорхойлсон.

Жараад оны сүүлчээр монголчууд таван хошуу малаа маллан тал нутгаар нүүдэлж, байгаль дэлхийтэйгээ зохицон нүүдлийн амьдралаар амьдарсаар байв. Тэд мал сүрэг, хүн рүү нь ч халддаг чоныг үзэн ядаж, хайрлаж, бас дахин шүтнэ. Жиан 4000кв миль газар хэдхэн зуухан хүн амьдардаг нутагт очиж суурьшжээ. 1990 онд Кевин Костнер кино хийсэн Чонотой бүжиглэсэн нь гэдэг зохиолтой зарим ижил зүйлс бий.

Зохиолын баатар Чен Цен амиа хамгааллахын тулд чонотой тулалддаг. Тэрээр хонь руу халдсан аварга том чонотой тэмцэж буй эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг хардаг. Чен нүхнээс нь сугалсан бяцхан бэлтрэгтэй тун дотносно; зохиолч Жиан энэ бол үнэхээр болсон явдал гэж нэг ярилцлаганд хэлсэн.

Бяцхан бэлтрэгнээс тэрээр чонын жинхэнэ мөн чанарыг ойлгож, мөн Монголын нохойг дээдэлсэн шашин шүтлэгийн зан заншлаас сүсэг бишрэлийн онгод ордог.

Жиан 1978 онд Бээжинд буцаж ирсэн ч ном бичих талаар харин нэлээн хожуу шийджээ. Баруун тийшээ Виена хүртэл довтолж, Ази, Европын том хэсгийг эзэлсэн XIII зууны Чингисийн цэрэг чонын тактикийг хуулбарласан гэдгийг зохиолч хүлээн зөвшөөрч.

Хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг дээдлэх тухай ном гэж тайлбарлаж болох энэ ном Хятадын тун няхуур хэвлэлийн ценцурт дарагдаагүй нь үнэхээр гайхмаар. Энэ ном мөн Күнзийн сургаалд ч шүүмжлэлтэй хандсан -сүүлийн жилүүдийн гүзүү хугармаар хурдтай эдийн засгийн өсөлтээс үүдсэн сүсэг бишрэлийн хоосролыг дүүргэх гэж уламжлалт Күнзийн сургаалын үнэт зүйлсийг Хятадын Коммунист нам дэмжиж байгаа билээ.

Хэвлэгдснээсээ хойш улс орон даяар интэрнэтийн чаaт (chat) саитуудаар нягт хэлэлцэгдэж, Хятадын чөлөөлөх армийн генералуудын хятадын шинэ жилээр нэгэндээ өгөх дуртай бэлэг болсон энэ ном тун хурдан зарагдсан байна. Хятадын хэвлэгчдийн итгэж байгаагаар олон сая хулгайгаар хэвлэсэн ном гадуур зарагдаж байгаа аж.

Зарим хүмүүс ч энэ номыг шүүмжилсэн, германы нэртэй утга зохиолын шүүмжлэгч, хятад судлаач Wolfgang Kubin “фашист”, “Хятад нэр нүүрээ алдах шалтаг болно” гэж энэхүү номыг хэлжээ.

Мөн өөдрөг дэмжигчид ч олон бий. Өнгөрсөн жилийн 11 сард их газрын зохиолчдод дэлхийд дуу хоолойгоо сонсгох боломж олохоор Man-ын зохион байгуулж байгаа анхны азийн утга зохиолын гол шагналыг Чонын Шүтээн хүртсэн юм.

Хятадад байнгын төлөөлөгчөө байршуулсан Penguin-ы анхны англи хэлний хэвлэл хэвлэгдэн гарснаас хойш энэ ном дэлхийг тун хурдан байлдан дагууллаа. Хятадаас англи руу хөрвүүлдэг орчуулагчдын дунд хамгийн нэр хүндтэй Howard Goldblatt Чонын Шүтлэгийг орчуулсан нь хэвлэлийн газрынхны их санааг илтгэнэ.

Хятадын ард түмэн эзэрхэг, дарангуйлагч соёл буюу хятадын “лууны” доор хонь шиг номхон болчихсон тул тэд удаан дарагдсан зөн билгээ сэрээж сурах хэрэгтэй гэсэн санаа энэ номын гол санаа юм. Хятадын Penguin-ы захирлын үзэж байгаагаар энэ ном үндсэрхэг үзлээс огт анги харин ч дэлхийн өнцөг булан бүрт хүрэх уриа ажээ. Тэрээр хэлэхдээ “Гол санаа нь хүмүүс хонь шиг бус чоно шиг араншинтай болох ёстой. Гэхдээ энэ нь дэлхийг эзэл гэсэн үг биш л дээ.”

‘Жиан Ронг олон давхрагатай ном бичсэн. Та үүнийг энгийн төвшинд уншиж болно. Энэ ном бол жинхэнэ эрх чөлөө, байгалийн жамаар амьдрах тухай юм.’

Тус ном Италид маш сайн зарагдаж байна. Жианы найз, Wuhand байрладаг нэгэн хэвлэлийн газрын редакторын хэлснээр бол хүмүүс эрх чөлөөний тухай унших дуртай тул хятадуудын сэтгэлийг татсантай адил тус ном английн уншигчдад таалагдах аж.

“Чонын цусанд шингэсэн эр зориг, эрх чөлөөг эрхэмлэх төрлөх чанарыг харахад, номонд л байдаг, францын гүн ухаанч Виктор Хюгогын мэтийнхний маргадаг эрх чөлөөнөөс илүү бидний сэтгэлийг хөдөлгөнө” гэж тэр бас хэлсэн.

Монголын ёс заншил, чонын тахилга шүтээний тухай их урт бүлгүүд Чонын Шүтээний хятад хувилбарт бий боловч англи орчуулганд нь барууны уншигчдад ойлгомжтой байлгахын тул ихэнхийг нь хассан ажээ.

The year of the wolf
THE INDEPENDENT
Monday 7 January, 2008

Ярилцлагаас vvдсэн бодрол

2008-10-04T05:30:00.000-07:00

2006 оны найман сард Дээрхийн гэгээн XIV Далай лам Монголд улсад айлчлахад сvсэгтэн олны магнай тэнийлээ. 1979 оноос хойш долоо дахь удаагаа Монгол улсад залагдан ирсэн Далай ламын энэ намрын айлчлал нь тvvхэн чухал үйл явдал бөгөөд он жил улиран хуучрах тусам ач холбогдол нь тодрон томрох болно.

Далай ламыг Монголд урихад амаргvй байсан нь илхэн. Монгол улсын засгийн газар ард тvмнийхээ шvтэн бишрэх эрх чөлөөг хүндлэн Хятад улсын хориг саадад тордолгvй жинхэнэ ардчилсан улсын байр сууринаас энэ айлчлалд хандсан нь бахархмаар ба энэхүү айлчлалыг зохион байгуулж, монгол туургатан сүсэгтэн олны бишрэлийг дээдэлсэн Гандантэгчэнлин хийдийн лам хуврагуудад бид талархах учиртай.

Өнөөгийн дэвшилт хүн төрөлхтөн XIV Далай ламыг зөвхөн Төвдийн Буддизмын удирдагч гэдгээрээ бус мөн дэлхийн нэгэн том шашны зүтгэлтэн, энхийн үйлсийн шантралгүй тэмцэгч, сүсэглэн гэгээрүүлэгч гэдэг утгаар хүндлэн дээдэлдэг билээ. Үүний бяцхан жишээ нь гэвэл Монголд айлчилсныхаа дараахан Далай лам Канад улс, АНУ хоёрт уригдан очиход Канадын парламент түүнийг Канадын хүндэт иргэн болгосон байна. Энэ эрхэм хүндэтгэлийг зөвхөн гурав дахь хүндээ олгож буй нь Далай лам юм байна. Урьд нь Шведийн дипломатч Раоул Валленберг, Өмнөд Африкийн Ерөнхийлөгч асан Нельсон Мандела хоёр Канадын хүндэт иргэн болцгоожээ.(1) Харин АНУ, Конгрессын хамгийн дээд хүндэтгэл болох Конгрессын Алтан медалийг Далай ламд олгожээ. Энэ эрхэм хүндэтгэлийг урьд нь америкийн бус гурван иргэнд л олгосон нь Их Британийн Ерөнхий сайд Винстон Черчилл, Тереза эх, Нельсон Мандела нар ажээ. (2)

Хэдийгээр Далай ламын айлчлалын тухай мэдээ мэдээлэл монголын сонин хэвлэлд тасралтгүй гарч байсан ч Далай ламын сургаал, айлдвар нь бүрэн эхээрээ хэвлэгдэхгүй байсныг (би лав олсонгүй) энэ дамшрамд дурдмаар байна. Гэтэл хөгжилтэй улсуудад Далай ламын сургаал, номлол нь видео, аудо бичлэг хэлбэрээр хүссэн бүхэнд олдоцтой байдгийг дурсахад илүүдэхгүй болов уу.

Уул нь XIV Далай ламын хэлсэн ярьсныг нийтэд хүргэх тал дээр илүү зохион байгуулалтай чармайсан бол Монголд тархсан мухар сүсгийг арилгахад ахиу тус болох бөгөөд манай нийгмийг ч эрүүлжүүлэх том түлхэц гэдэг нь аль ч өнцгөөс харсан маргаангүй. Хүн төрөлхтөнд алаг үзэлгүй сургаал айлдан, олон хүний сэтгэлийг гэгээрүүлсэн (зөвхөн шашны талаар биш) Далай лам монголчуудад сэтгэл харамгүй зөвлөмж, зөвлөгөө өгсөн гэдэг нь ч мэдээж. Гэвч харамсалтай нь, Далай лам монголчуудад ганцхан “Архиа бага уу, айрагаа их уу” гэж сануулдаг мэт бид ярьцгаах юм.

Нэг зүйлийг би анзаарлаа. Далай лам Монгол ирэхээрээ “амаа жимийдэг” Монголоос явахаараа “амаа нээдэг” аж. Саяхан гэхэд л Канадад очоод зөвхөн зурагтаар гарахдаа л “ёстой л задгай авсан” байх юм. Энэ нь олон шалтгаантай болов уу. Нэгдүгээрт монголчууд бидний хүлээн авах чадвар нь дорой. Гандантэгчэнлин хийдийн хамба лам Чойжамцын хэлснээр Далай ламын айлдах сургаал нь шашны хөгжил дэвшлээс хамаарч Монголд ирэх бүрт нь өөрчлөгдөж гүнзгийрчээ.(3) Хоёрдугаарт, нийтэд айлдсан сургаалууд нь энгийн бидэнд хүрдэггүй. Энэ нь орчуулгандаа бас байх шиг. Англи хэлээр Далай ламын айлдсан сургаалуудыг сонсоход энгийн, товч тодорхой, хүн уйдаахгүй ярьдаг юм байна лээ. Ялангуяа нийтэд зориулсан нийгэм, хувь хүний бэрхшээл, тулгамдсан асуудлуудын тухай ярихдаа энгийн атлаа эгэлгүй санаануудыг гаргадаг хүн билээ. Иймд тантарын сургаалыг байг гэхэд нийгэм, хөгжлийн сэдэвтэй сургаалуудыг нь орчуулаад ард түмэндээ хүргэмээр байна.

За, уншигч авхайг залхайхаас өмнө гарчигтай холбоотой гол зүйлдээ оръё. Ойрмогхон би интернэтээр элдэв зүйлсийг үзэж байгаад Бурядын хамба лам асан Чой-Доржи Будаёвын Далай ламын Монголд хийсэн айлчлалын талаар ярьсан ярилцлагыг олж уншлаа. Надад энэ ярилцлага нь нэн чухал, үнэн мэт санагдсан тул уншиж амжаагүй нэгэнтэй нь хуваалцъя гэж бодлоо. Энэ ярилцлаганд хэдэн чухал асуудлыг хөндсөн, Далай ламын монгол лам нарт хэлсэн айлдварын утга, монголчуудын шашиндаа хандах мухар сүсэг, барууны өндөр хөгжилтэй улсын иргэдийн Буддизм ордог шалтгаан, манай шашны ирээдүй хөгжил гэх мэт... Энэ бүгд нь бидэнд бодох, санаа авах зүйлс мэт надад санагдсан тул би түүвэрлэн, товчилж орчууллаа.

Далай лам, лам нарт юу айлдсан бэ?

Чой-Доржи Будаёваас асууж байна.
-[Далай лам анхны өдрөө] Монголын лам нартай уулзсан уулзалтын талаар хэвлэл мэдээлэлд бараг юу ч гарсангүй. Юун тухай ярилцав?

-Юуны түрүүнд, Монгол, Орос, Төвдийн буддын шашинтангуудын түүхэн хэлхээ холбоог ярьсан. Далай лам Соёлын хувьсгалаас өмнө Төвдөд гүн гүнзгий айлдвар айлдаж, Төвдийн сүм хийдийг ч хүртэл толгойлж байсан монгол багш нарыг дурссан...

Энэхүү түүхэн хэлхээ холбоо нь Дээрхийн гэгээнд маш чухал бөгөөд тэрээр бүр Төвдийн өнөөгийн байдлыг харваас монгол туургатнууд (Монголия и буддийская Россия) Төвдийн Буддизмыг хадгалан өвлөхөд гол үүрэг гүйцэтгэх болно гэдгийг хэлсэн.

-Энэ бол том хариуцлага шүү

-Тийм, өнөөдөр монгол туургатнууд өөрсдөөсөө “Бид энэ их хариуцлагыг үүрэхэд бэлэн үү” гэж шударгаар асуумаар байна. Миний хувьд эргэлздэг, ялангуяа Оросын тухай ярих юм бол...

Ахмад үеийн лам нарт хандаж Далай лам “Та нар тун хүнд хэцүү үеийг давж туулжээ. Коммунист дэглэмтэй он жилүүдэд та нар лам байх бэрх шийдвэрийг гаргаж байлаа. Харин одоо он цаг өөрчлөгдөж, ардчилалтай хамт Буддын шашин өргөн тархлаа, иймд та бидний өмнө өөр зорилго, асуудлууд тулгарлаа. Тэгээд Далай ламын хэлсэн санаанууд нь маш шинэлэг, хувьсгалч шинжтэй байсан. Өмнө нь эдгээр санаануудаа дурдаж байсныг би хувьдаа санахгүй юм.

Мухар сvсгийн талаар

Мөн Чой-Доржи Будаёв Далай ламын айчлалын дараа Монгол ба Оросын Буддын шашинтаны хүрээнд бодит шинэчлэл, өөрчлөлт өрнөж магадгүй гээд, гэхдээ энэ нь удахгүй болно гэдэг эргэлздэгээ хэлжээ. Түүний ярилцлагын нэг чухал хэсэг нь мухар сүсэг буюу Будаёв хэлснээр “ахуйн” хандлагын тухай юм.

Будаёв ийнхүү ярьж байна.
- Бид Далай ламын хэлсэнд маш анхааралтай хандаж учрыг нь тунгаах хэрэгтэй. Монгол, Орос хоёрт Буддын шашныг шүтэх “ахуйн” хандлага тархсан нь хэнд ч нууц бишээ.

...адис авах жишээтэй?

-Тиймээ, адис авах, биеэнд нь хүрэх, өөрийгөө анзааруулж, анхаарлыг нь татах гэх мэт...Далай ламыг Энэтхэгт сургаал айлдаж байхад, жишээ нь Калачакрад зориулсан, тэнд гэхэд 200 мянган хүн цугладаг, тэгэхэд л хэний ч толгойнд биед нь хүрэх бодол төрдөггүй, харин манайд лам нь хүртэл биеэнд нь хүрэх гэж оролдох юм. Энэ бүхэн бол бүхнийг өөртөө л авах гэсэн мунхаг хүслийн илрэл.

Бид бүгд Улаанбаатарын Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд Далай лам айлдаж байсан “Шүтэн барилдлагын магтаал” номоо сүсэгтэн олонд тараахыг гуйхад ямар их үймээн дэгдсэнийг харсан билээ. Хүн бүхэн материаллаг зүйл авахыг хүсэж, номын утгыг орхиж байна.

Миний бодоход энэ нь бол лам хуврага бидний алдаа. Бид сургаал номлолоо тайлбарлах ажил хийхгүй байгаагаас энгийн иргэд ном сургаал хүлээж авах чадваргүй байна.

Өнөө бидний үед Далай ламын айчлалыг хариуцаж буй хамба лам эсвэл зохион байгуулагч хүнд зөвхөн суудлынх нь хажууд суух хангалтгүй, сүсэгтэн олныг илүү анхаарах хэрэгтэй.

-Гvн ухааны сургаал номлолыг ойлгоход нь бэлдэх ёстой шүү дээ?

-Тиймээ, нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг ашиглах, иргэддээ шашныхаа сургаалыг ойлгуулах шинэ арга хайх чухал байна.

Далай ламын Монголд найман хоног айлчилсан энэ том айлчлал бид бүхнийг дотоод амьдралаа орвонгоор нь эргүүлэн, үзэл бодлоо дахин нэг эргэцүүлж, алдаагаа ойлгоход туслах ёстой гэж би бодож байна. Үнэндээ алдаагаа хүлээх чадваргүй байснаас өнөөгийн ийм хэцүү байдалд бид оржээ. Оросын буддистууд бид хаалтыг одоо сөхөн бидний өмнө юу хүлээж байгааг бодолцох цаг иржээ.

Энэ Буддизмд хандах шинэ хандлага нь бидний өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөх учиртай юм.

[Буддизмын хөгжилд] тодорхой хэмжээгээр манай “ахуйн” хандлага садаа болж байна. Хэрэв та өнөөдөр Монгол, Бурядын хүн зоноос Буддизмын түүх, орчин цагийн шашны байдал зэргийг нь асуувал тодорхой хариулт сонсохгүй л болов уу. Будда хэзээ мэндэлсэн бэ? Буддын шашин хэзээ үүссэн бэ? Ямар гүн ухааны урсгалууд энэ шашинд байдаг вэ? Тэр бүү хэл, Буддын шашны үндсэн сургаалыг хэлчих хүн олдохгүй…

Энэ хандлагыг өөрчлөх гэдэг маш хэцүү. Тэр тусмаа ахмад үеийнхэн бол бараг бүтэхгүй ч байж магадгүй. Харин залуу үеийнхнийг бол хүмүүжүүлэх хэрэгтэй. Хэрэв хүн өөрийгөө буддист хэмээн үздэг бол дор хаяж сургаалынхаа “А, Б”-г мэдэх учиртай.

Миний сэтгэлийг үнэхээр манай ард түмний Буддын шашинд хандах “ахуйн” хандлага зовоож байна. Бид ерөөсөө мөргөл хийгдэж буй эсэхийг хайхардаггүй, хамгийн гол нь бидэнд юу хэрэгтэй гэхээр ламтай тусгайлчлан уулзаж мэргэ төлөг хийлгэх л байдаг. Мөргөлийн танхимаар ч шагайхгүй шүү дээ.

Энэ заншил бол Зөвлөлт засгийн үеэс уламжлалтай. Лам нарыг мөрдөж мөшгиж байхад зан үйлийг далд хийдэг байлаа. Одоо, цаг өөрчлөгдсөн ч дадал хэвээрээ үлджээ. Би хүмүүсийг ямагт л ламтай “тусдаа уулзах” гэж оочерлон зогсох хэрэггүй гэж хэлдэг. Надаас зарим нь аль лам дээр орох вэ гэж асуухад өөдөөс нь би “Яах юм бэ? Та зүгээр л сүм орж, ном хурах лам нарыг сонсон хэсэг суу л даа энэ нь танд илүү тустай шүү дээ” гэж хариулдаг.

Үнэндээ хэлэхэд би ламтай “тусдаа уулзахыг” хориглодог. Яагаад гэвэл энэ зөвхөн өөрийгөө тордож хувиа бодсон хэрэг юм. Лам нар мөнгөний амтыг авч татагдах болно. Харин том лам нар энэ тухай нээлттэй ярьж эхлэвэл хүмүүс ухаарч, тэр дундаа залуус сонсох болно.

Буддын шашин баруунд хөгжиж буй талаар

-Харин Баруунд бүх зүйл эсрэгээр өрнөж байна. Ихэвчлэн хүмүүс Буддын шашинд тодорхой хэмжээнд сүсэг бишрэлийн эсвэл зүгээр л амьдралын туршлага хуримтлуулсан тул орж байна. Тэд христ болон өөр шашинтан, эсвэл Бурханд итгэдэггүй атеист байж байгаад хайж, эргэцүүлснийхээ үндсэнд энэ сургаалыг судалж илүү ойр юмаа гэдгийг мэдэрч байна. Өөр хэлбэл арай ухамсартайгаар шашин шүтлэгтээ хандаж буй хүмүүстэй бид Баруунд таардаг. Харамсалтай нь төрөлхийн буддист бид өөрсдөөсөө асуулт асуудаггүй. Бидэнд юу хэрэгтэй гэвэл урт наслах үрэл, хамгаалтын арьс чухал аж.

Хэдийгээр бид [Монгол, Оросын буддистууд] хүнд бэрхшээлүүдтэй тулгарч байгаа ч Буддын шашны ерөнхий байдал тун таатай байна. Буддизм орчин цагт маш чухал бөгөөд дэлхий дахинд эерэгээр хүлээн авч байна. Үгүй яахав дээ, эхэндээ моод маягаар, холливудын одод, төвдийн анагаах ухаан гэх зэргээр дамжин тархаж байгаа ч энэ бол зөвхөн эхлэл юм. Аажмаар хүмүүс ашиг тусыг мэдэрч эхлэхээр дотоод амьдралдаа нэвтрүүлнэ. Буддизмд сохор үнэнч байхыг шаарддаггүй шүү дээ. Бид хүн бүрд анализ хийж, шийдвэрээ гаргах боломж олгодог.

Тийм ч учраас одоо Буддизм бусад шашныг бодвол Баруунд илүү өгөөж хүртээлтэй байна. Саяхан Бельгид асар том Буддын сүм нээгдсэнийг та сонсов уу, мөн Францад том сүм баригдаж дуусаж байна. Энэ бүхэн бол Буддын шашин ирээдүйн дэлхийд их үүрэг гүйцэтгэх болно гэдгийг харуулж байна шүү дээ.

Энэ үйл явцыг Монгол ба Оросын буддистууд их анхаарч, ухамсарлах хэрэгтэй юм. Тиймээс ч Далай лам бидэнд та нар хоцрох ёсгүй харин ч манлайлах ёстой гэж санууллаа шүү дээ.

-Нээрээ л Буддизм дэлхийд маш эрчтэй тархаж байна. Та сая Франц, Бельги дэхь Буддын шашны хоёр сүм хийдийг дурслаа. Саяхан гэхэд л Далай ламын Нью-Йоркын Төв паркад айлдсан сургаалыг 80 мянган хүн хүрэлцэн очиж сонссон байх юм. Эндээс харахад л үнэхээр л хөгжлөөрөө бид хоцорч байгаа юм болов уу гэж санагдах юм.

“Лам цөөхөн байг” гэж Далай лам айлдсан буюу
лам хуваргуудын явдлын талаар

Далай лам Монголд айлдсан чухал сургаалын нэг бол задгайрсан лам нарыг явдлаа зас гэсэн бололтой. Авгай авбал хар бол, архи уувал сүм хийдэд суухаа зогсоо гэж XIV Далай лам XXI зууны монгол туургатанд хэлсэн болох нь олон эх сурвалжаас харагдаж байна. Далай лам хэлэхдээ, 1997 намайг Монголд ирэхэд 150 лам нар байсан, харин одоо хэдэн зуугаар тоологдох ламтай болжээ. Гэвч тоо чухал биш харин хэр ариун амьдарч байгаа нь чухлаа. Тиймээс хэрэв та нар найз охин ба эхнэртэй бол орхимжоо тайлах ёстой. Энийг 100% хий, чадахгүй боль... Лам хувцас өмсөж хүн ардыг хуурч, ёсыг (lineage) бохирдуулахаа зогсоо. Сайн сүсэгтэн болохыг хичээ, харин лам дүр эсгэж бусдыг бүү хуур. 1990 оноос өмнөх лам нарыг бол ойлгож болно. 1990 хойших лам болохоор тангараг өргөсөн хүмүүст өршөөл үгүй шүү гэж хэлжээ.(4)

Лам нарыг явдлаа зас гэж Далай лам хэлсэн нь үнэндээ ганц лам нарт ч биш энгийн бидэнд ч мөн хамаатай. Лам хуваргыг архи, тамхи хэрэглүүдэггүй, авгай хүүхэн чангаадаггүй болгож чадна гэдэг бол монголчууд шашинд хандах хандлагаа эрүүлжүүлж, сүсэг бишрэлээ аварч байгаа үйлс болохоор хэн хүнгүй чармайж лам нараар мангартуулахаа болих ёстой. Будаёв ч ярилцлагандаа энэ асуудлыг хөндсөнийг би түүвэрлэн буулгаллаа.

- Зөвлөлт засгийн бас нэг үлдээсэн өв бол лам нарын суларсан жаяг дүрэм...

Тиймээ, Зөвлөлт засгийн үед лам нар хар болж гэрлэх журамтай байлаа, одоо ардчилалтай хамт “чөлөөт” хэлбэрийн Буддизм тархжээ. Энэ явдал аажмаар цэвэр лам хуврагын ёсонд зай тавьж өгөх ёстой. 2500 гаруй жил мөрдөгдөж ирсэн унаган төрхөндөө Буддизм очих ёстой. Лам нар Винайи ёсоо сайн мэдэж, мөрдөх учиртай.

Би хувьдаа энийг зөв гэж үздэг. Ний нуугүй ярихад, бидэнд нэг л өдөр “Одоо боллоо, баяртай” гэж хэлэх эр зориг хэрэгтэй юм. Гэтэл бодит байдалд ямар байдаг вэ гэхээр бид бүхэн сургаалыг чих тавин сонсох авч манай сүм хийдэд
урьдын адил бидний өөрсдийн тогтоосон хууль үйлчилсээр…Цаг л хэрэгтэй байх даа.

-Энэ хавар Дарамсалад Далай лам сургаал айлдахдаа “Лам нар цөөхөн байвал байг. Харин лам болж байгаа нь жинхэнэ энэ замналаар явахад бэлэн хүмүүс байг. Тооноос илүү чанар чухал” гэж хэлэхэд би их гайхсан.

Монголын Бурханы шашин гэж ярих зөв үү?

Чой-Доржи Будаёв ба түүнтэй ярилцсан Юлия Жиронкина хоёр Бурядын Буддизм гэж бий юу гэсэн асуудлыг хөнджээ. Энэ нь ч монголчууд бидэнд ч их хамаатай зүйл юм. Одоо бид шашнаа Монголын Бурханы шашин гэж ярих уу, эсвэл дэлхий нийтийн хандлагаар Төвдийн Буддизм хэмээн нэрлэх үү гэдгийг нэг мөр болгомоор байна. Эс тэгвээс Монголын Бурханы шашин гэж огт ангид зүйл байдаг мэт сүсэгтэн олонд ойлгогдож, төөрөгдүүлж байна. Ерөнхийлөгч Н. Энхбаяр хүртэл Нидерландын Радиод өгсөн ярилцлагандаа уламжлалт шашнаа “so-called Tibetan, or Tibetan-Mongolian Buddhism” (5) хэмээн нэрлэсэн нь доромжлол мэт сонсогдож байна. Орос хэлэнд үүнийг нь “так называемый тибетский, или тибето-монгольский буддизм”(6) гэж буулгажээ. Эндээс харахад манай ерөнхийлөгч хүртэл маниустай адил будилчихсан явна.
Миний олсон нэг мэдээгээр бол Далай лам ч асуудлыг Монголд байхдаа хөндөж Монголын Буддизм гэж ялгаатай шашин байдаг гэж ярих хэрэггүй гэсэн бололтой. За одоо ярилцлагаа үргэлжлүүлье.

-Таны бодлоор Бурядын Буддизм гэдэг ойлголт байж болох уу?

- Арай тэгж хэлж болохгүй. Хэтэрхий болчимгүй явдал болно. Хэрэв Бурядын буддизм гэж яривал маш эртний түүх, үндэс угсааг ярих хэрэгтэй болно. Бид олон улсын төвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөх ёстой. Тиймд бидэнд хоосон амбицаас өөр зүйл байхгүй.

Дэлхийн Буддын шашны уламжлалд Монголын Буддизмыг хүртэл тусад нь авч үздэггүй шүү дээ. Гэтэл монголчууд маш хүчтэй уламжлалтай бөгөөд өөрсдийн Богд Гэгээнээ залсан хүмүүс билээ.

Хэрэв бид Буддын шашин хэрхэн Монгол ба Бурядад тархсаныг үзвэл төвдүүд байнга тусласан байгаа. Бурядын анхны хамба лам Заяев гэхэд л төвдийн сүм хийдэд суралцсан. Яагаад ч юм бид үүнийг л мартачхаад бүгд л өөрсдөө бий болгосон мэт ярьцгаах юм. Одоо бүр Бурядын Буддизм гэдэг нэр томъёог хүртэл гаргачхаж…Гэтэл манай дээр үеийн том лам хүртэл иймэрхүү зүйл хэзээ ч ярьж байгаагүй шүү дээ.

Үндэсний бахархал сайн зүйл гэдгийг би мэднэ. Гэхдээ хоосон биш баймаар. Мөн шашны чухал асуудал шийдэхэд хэрэггүй билээ. Олон дахин төрсөн асар том лам байж шинэ дүрэм горимоо тогтоох учиртай. Нөгөөтэйгүүр ямар ч том лам Дээрхийн гэгээн Далай ламын хэлснийг зөрч чадахгүй билээ.(7)

Эцэст нь

Дээрхийн гэгээн XIV Далай лам энэ намар Монголд морилохдоо манай нийгмийг эрүүлжүүлэх гол шалтгааныг зааж өгөөд буцжээ. Шашнаас үүссэн завхайрал, мухар сүсгийн голомт нь шашинд бус шашны хэргийг зохицуулж буй сүм хийд, монголчууд бидэнд өөрсдөд маань байна гэдгийг бид ойлгох хэрэгтэй. Хүссэн хүсээгүй монголчууд хөгжье гэвэл уламжлалт шашныхаа учрыг олох ёстой ажээ.

Далай лам Монголын Бурханы шашин гэж ялгаатай шашин байдаг мэт ярихаа боль гэсэн. Гэхдээ тэрээр бас монгол туургатнууд ирээдүйд Төвдийн Буддизмын хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэх учиртай шүү гэж захисан. Эндээс дүгнэхэд нь ирээдүйд монголчууд Буддын шашинд голлох үүрэг гүйцэтгэж чадахыг Далай лам үгүйсгээгүй.

Чухам яагаад Монголын Бурханы шашин гэж одоо ярьж болохгүй гэж, энэ асуултанд хариулахад зөвхөн эдүгээ цагийн байр байдлаас хариулах ёстой юм болов уу? Монголын Буддын шашин гэж байсан уу гэвэл байсан байж болно. Монголчууд Ойрдын Галдан Бошигтоор сүм хийдээ түймэрдүүлэн байж, Өндөр Гэгээн Занабазарыг залсан нь яах аргагүй монгол угсаатнууд Далай ламаас шууд хараат бус байх гэсэн оролдлого билээ. Харин одоо Богд Гэгээнээ ч авчраад залж чадахгүй улс юун Монголын Бурханы шашин гэж цээжээ дэлдэх вэ дээ. 70-80 жилийн дотор хамаг мэдлэгтэй том лам нарыг бүрэн хядсан тул тэдний хүлээн зөвшөөрдөгсөн хойд дүр гэж ч үгүй. Будаёв хэлснээр олон дахин төрсөн том хувилгаан байж байж, шинэ дүрэм горимыг тогтоох ёстой аж. Гэтэл манайд энд тэнд өөрсдийгөө хувилгаан гэж зарлагчид мэр сэр гардаг ч шашны хэргийг зохиуцуулж буй хүмүүсийн ихэнх нь нам засгийн нөлөөгөөр суудлаа бэхжүүлэгчид билээ.

Буддын шашны онцлого бол ганцхан ном сударт байдаггүй, харин амьд хүнээс амьд хүнд дамждагт оршдог. Иймээс ч өөрсдөө дангаараа Буддын шашнаа сэргээж чадахгүй манай монголчууд юун Монголын Бурхан шашин ярих билээ. Хэрэв Далай лам тэргүүтэй төвдүүд Хятадаас зугтан Энэтхэгт гараагүй бол социалист нийгэм нуурсны дараа монголчууд уламжлалт шашнаа ч сэргээж чадахгүй, зүг чиггүй болох байлаа. Энэ утгаараа бол бид хятадуудад баярлах учиртай. Тэд Далай ламыг Төвдөөс тууж гарган дэлхийн хөгжлийг үзүүлж, дэлхийн хүн болгожээ. (Далай лам энэ санааг хэлсэн)

Ер нь элдвийг нуршилгүй шууд хэлэхэд Монголын Бурханы шашин (нэр нь хүртэл төөрөгдүүлсэн!) гэсэн энэ нэрийн доор Буддын шашныг завхайруулсан үйл ажиллагаа явагдаж байна. Авгай авч болдог, хараал хийж, хариулж өгдөг, өргөл барьц авдаг, нийгүүлсэнгүй Буддын сургаал гэхэд хэцүү зүйлийг бид шүтдэг бололтой. Нэг ёсондоо, 2500 жил гаруй тасралтгүй үргэлжилсэн Буддын шашныг Монголын бөглүү байдлыг далимдуулан Бурханы шашин болгон дур мэдэн өөрчлөх, бохирдуулах үйл явц өрнөх боломжтой ажээ.

Монголын Бурханы шашин гэж ярихад Монголоороо бахархах сэтгэл төрдөг ч, нөгөө бодлын бид хохирч байна. Монгол гэсэн нэрийн дор хөгцөрсөн үзэл, шашны авилгал, мухар сүсэг тархаж, лам дүр эсгэсэн луйварчид нуугдан нийгэм, хувь хүний хөгжлийг арагш чангаахыг хэн ч хүсэхгүй шүү дээ. Харин дэлхийн хөгжилтэй, дэвшилт улс үндэстэнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн Буддын шашин, соёлыг ямар ч хаалтгүй хүлээн авах боломжтой байна гэдэг бол бидэнд эд материалын хувьд биш юмаа гэхэд оюун санааны хувьд хөгжих сайхан боломж олдоно. Тэгээд ч энэ чинь манай уламжлалт шашин шүү дээ. Энэтхэгт үүсэж, Төвдөөр дамжин Монголд ирсэн. Түүнээс бус монголчууд үүсгээгүй. Бид энэ шашны ачаар л соёл, уламжлалаа авч үлдэж чадна. Манай шашин соёлын төлөөлөгч дэлхийн хэмжээний хүн болж, Буддизм дэлхийн хөгжилтэй улсуудад дэлгэрнэ гэдэг бол Буддын шашинтай хоцрогдсон Монголд хөгжих дардан замыг зааж өгсөн хэрэг бөгөөд монголчууд одоо саад болох хаалтыг авч хаян их урсгалд нэгдмээр.

Нийгмээ ёс суртахуунтай, өндөр ёс зүйтэй болгоё гэвэл 2500 жил гажилгүй мөрдөгдөж ирсэн Буддын сургаалыг “монголчлолгүйгээр” ард түмэндээ хүргэх нь эдүгээ хамгаас илүү чухал бөлгөө. Энэ санааг үе үеийн монгол туургатны сэтгэгчид хэлж, бичиж ирсэн. (Харин энд монгол хэлнээ буулгахыг эсэргүүцээгүй шүү)

Чухам шашны асуудалд мунхаг үндсэрхэх үзлээр хандах нь осолтой бөгөөд энэ нь шашныг гажуудуулдаг фундаменталист үзэл дэлгэрэх хөрс болж өгдгийг анхаарууштай.

Монголчууд Баруунд Буддизм хэрхэн тархаж байгааг анхаарч ажиглах хэрэгтэй гэдэг бол гарцаагүй үнэн. (Хэрэв монголчууд 30-д онд хамаг ламаа хамж аваад алалгүй, туугаад явуулсан бол Баруунд Буддизмыг төвдүүдээс өмнө аваачих түүхэн боломж бидэнд байсан) Энэ түүхэн үзэгдэлд бид хамрагдаж, хамрагдах нь бүү хэл манлайлах ёстой гэж Далай лам хэлжээ. Бодит байдал дээрээ бол бид аль хэдийн хоцроод, Бурханы шашны далбаан доор мухар сүсэг Монголд гаарлаа.

Олон улсын харилцааны хувьд ч Монгол улс дэлхийн хэмжээний шашин, соёлын нэг хэсэг болж, тэр бүү хэл цөм нь болж чадвал хөгжлийн чиг хандлага сарнихгүй, тусгаар тогтнол нь баталгаатай байх болно. Гандантэгчэнлин хийдийн тэргүүн хамба Д. Чойжамцын хэлдгээр “Хүн ард уламжлалт шашин соёл, шинжлэх ухааны боловсролыг хослуулж чадвал өөрсдөө дархлаатай, зорилготой, зорилгодоо хүрэх эрмэлзэлтэй болж улс нийгэм маань хөгжих болно”.

Бид өнөөдөр өөрсдийн үнэт зүйлстэй болж, эрүүл сүсэг бишрэлтэй Буддын шашинт улс гэдгээ бусад харуулж чадвал хэн дуртай нь манайд ирж шашиндаа оруулан монголчуудыг “аврах” гэж оролдохгүй бөгөөд манай ард түмний шашин, соёлоо ойлгохгүй байгаа байдлыг далимдуулж мухар сүсгээр нь “тоглохоо” багасана. Мэдээж хүний дуртай шашнаа шүтэх эрхийг нь хорьж болохгүй. Харин аливаа шинээр дэлгэрч буй шашныхан Монголын уламжлалт шашин, соёлыг эхлэж анзаарч, хүндлэх учиртай гэдгийг ойлгуулах ёстой.

2006.11 сар
Х. Эрдэмбилэг
ebi21@hotmail.com

1. http://www.dalailama.com/news.76.htm
2. http://www.dalailama.com/news.80.htm
3. Гандантэгчэнлин хийдийн тэргүүн хамба Д. Чойжамц: “Ард түмэндээ хандсан шашин номын үйл ажиллагаа сайн явуулаарай” гэж Далай багш захисан, 2006.09.4 Зиндаа
4. http://www.tibet.ca/en/wtnarchive/2006/8/23_1.html
“His Holiness exposed this thinking today to the bright glare of the Vinaya, the Buddha's teachings on a monk's discipline. He began by remarking that during his 1997 visit, there were about 150 monks, but now there were hundreds more in robes. He said that the number of monks is not at all important, however, it's the purity of their lives that matters. In fact, if they're not keeping their precepts, the number of monks is pointless. Then he said it straight out: if you have girlfriends or wives or are not keeping the precepts of a monk in other ways, you should disrobe. Do it 100% or don't do it. Period. Stop wearing the clothing of a monk altogether and confusing people and staining the lineage. Try to be a good lay Buddhist but stop pretending to be a monk. Before 1990, there was some excuse. For those who chose a monastic life after 1990, there's no excuse”.
5. http://www.radionetherlands.nl/specialseries/Mongolia800/060815bud
“We feel that so-called Tibetan, or Tibetan-Mongolian Buddhism in its unique form is kept here.”
6. http://savetibet.ru/1155885603.html
Президент Монголии Энхбайар Намбар заинтересовался буддизмом в 1980-е, когда переводил анти-буддистсткую литературу. Сегодня он является активным членом союза по делам религии и охраны памятников. «Мы считаем, что так называемый тибетский, или тибето-монгольский буддизм уникален. Мы живем в независимой стране, и на нас лежит ответственность за сохранение нашего духовного наследия. Это нелегкая задача в современных условиях.», -
7. http://savetibet.ru/1157315682.html
Председатель ЦДУБ: «Бурятский народ недоумевает», Юлия Жиронкина, Август 2006,

Лондонд зурсан нь

2008-10-04T05:22:00.000-07:00

Монголд олон авьяаслаг зураачид бий. Харамсалтай нь тэд зургаа зураад, сайхан амьдарч чаддаггүй хэмээн хуучлан суугаа залууг Энхтайван гэдэг. Тэрээр Англид ирээд удаж байгаа ба бидний нэгэн адил ''Лондонгийн амьдралд чанагдан'' хүний нутагт идээшиж явна. Гэхдээ Тайван онцгойрох бас чанартай. Тайван зураг зурдаг.

Харийн газар авьяасаараа амьдралаа залгуулаад явна гэдэг хэцүү. Тэр дундаа орчин цагийн уран зураг өндөр хөгжсөн Их Британид зургаа худалдана гэдэг бүр хэцүү. Иймээс английн монголчуудын дунд зураач Тайван хэмээн алдаршсан залуутай нэгэн үдэш хүүрнэн суутал санамсаргүй шахам сонирхолтой сэдвүүдээр яриа өрнөсөн учир түүвэрлэн бичэж түмэн олонтойгоо хуваалцья гэж бодлоо. Монголын зургийн сургуулийн бүтээгдэхүүн Өрнөдийн соёлд хэрхэн ''хатаагдсан нь'' сонин билээ.

Зурах ба бичэх нь

'Би Лондонд кармаандаа 200 ногоонтой бууж байлаа. 160-ыг нь солиулаад 4 бийр, усан будгийн цаас, усан будаг авч билээ. Анх ирээд зурсан зургуудаа харахаар инээд хүрдэг юм. Нөгөө л бардам Монгол сэтгэхүйгээр баатар, морь, зэр зэвсэг зуран автобусныхаа билетийг ч авахаас нарийлан, Хайд Парк руу алхана шүү дээ…Одоо бодоход зоригтой байж, тэндээс л их зүйлийг ойлгосон доо. Худалдан авагчдын харц бүхнийг хэлээд өгнө. Миний зураг руу хүний урманд тогтож харахгүй. Харин манай зургийнхны хэлдэгээр зүгээр л ''бичлэг'' бол гүйнэ. Худалч хүнд бараг зураас татахад л болчихож байгаа мэт. Хажуухан талд тав, зургаан зуун паунд тоолоод авч байхыг хараад л зогсдогсон. Тэр үед би бол ''зурдаг'' байж л дээ. Нарийн зурах гээд л үзэж тарна шүү дээ. (Ханан дээр зурж байгаагаар харуулав).

'Хүссэн хүсээгүй зургийн хэлбэр, зурах гэдэг ойлголт маань өөрчлөгдлөө. Орчин цагийн урлагийн бүтээлүүдийг сонирхон, үзэсгэлэн үзэж чадах ядахаараа л өөрийгөө цэнэглэв. Голчлон Andy Warhel, Takashi Murakami нарын бүтээлүүдтэй танилцав. ''Зурахын'' оронд сэтгэдэг болсон ч гэх юм уу. Хуучны алслалт, гэрэл сүүдрийг гээж шинэ алслалт, гэрэл сүүдрийг хайдаг болсон ч гэх үү дээ, өөрийнхөөрөө л шүү дээ. (инээв)’

Хөгжлийн тухай ойлголт

‘Ер нь бүх юм уялдаатай. Хөгжилтэй газар урлаг цэцэглэдэг. Энд урлаг хэрэглээний тал руугаа их хэвийсэн байна. Манайхан цэвэр урлаг гээд ахуйгаа анзаарахаа байчихдаг талтай шүү. Гэтэл ахуй нь хоцрогдохоор урлагаа чангаагаад урагшлуулдаггүй бололтой. Ахуйгаа урлагтай холиж байж л ард түмнээрээ үнэллүүлдэг болох мэт санагдсан шүү…Энэ л одоо миний хөгжил гэдэг ухагдахуун юм уу даа, (инээв)…Үнэхээр л орчин цагийн урлаг, ахуй хоёрыг холиж л чадвал хөгжлөө л гэсэн үг'

'Хэрэв эдний нийгмийг ажиглавал урлагынхан нийгмийн дэвшил өөрчлөлтийг манлайлдаг. 60-д оны үед Англид том өөрчлөлтүүд гарсан. Энэ өөрчлөлтүүдийг урлагынхан бараг сэдрээсэн. Битлз тэр үед гарсан. Тэдэнд чөлөөтэй сэтгэх боломжийг олгосон нийгэм нь хожсон...Марзан Шаравын үед Монгол задгай сэтгэжээ. Харин сүүлд нь хавчигдмал байснаас манай дүрслэх урлаг өөрийн өвөрмөц замаар хөгжиж чадаагүй билээ. Дүрслэх урлаг өвөрмөц өнгөө гээсэн учир өнөөдөр бид ''өвгөн'' зурахаас цаашгүй л болсон байна. Орос нэг өнгө тавихаар Монгол ижил өнгө тавидаг байлаа. Одоо эндээс л гарахын тулд хурдан ''баруунжих'' хэрэгтэй. Орос, Хятад хоёрын нөлөөн доор бид олигтой хөгжихгүй ээ.'

'Хөгжилтэй улс нь хөгжилгүйгээсээ, хөгжилгүй нь хөгжилтэйгөөсөө байхгүй юмаа авч байна. Баруунд бүх юм бүтэмжтэй гэж хэлэхгээгүй шүү. Энд ч мөн гацмал, зогсмол зүйл бий. Гэхдээ энийг бас гутрангуйгаар үзэх ёсгүй юм. Болдог юм болж байгаа хэрэг. Аливаа юмс ямар нэг хэмжээгээр хязгаарлагдмал чанарыг агуулдаг. Тиймээс гаднаас авах нь зайлшгүй. Чухам энэ процессад л бид ухаантайгаар оролцож чадвал хөгжилд тустай.'

Маяг ба интерьер

'Зураачид интерьер рүү их түлхүү ормоор юм байна. Энд зураг их зарагддаг чинь үүнтэй ч холбоотой. Ер нь бодоод байх нь ээ, гэрээ тохижуулаад зураг авах болохоос зураг аваад гэрээ янзлахгүй. Хүн угаасаа нэг зураг авчихаад түүндээ тохируулаад гэр орныхоо тавилгыг авахгүй биз дээ. Харин гэрийнхээ интерьерт тохируулаад зургаа авна. Поп артын зургийг Монгол гэрт өлгөвөл зохихгүй шүү дээ…Надаас нэг залуу зураг авах гээд гэртээ дагуулж очиж байсан. Гэтэл гэрт шалан дээр нь хана түшүүлээд тавьсан 18-р зууны үнэтэй зураг байж байгаа юм. Түүнийгээ ч мань хашир мэдэж байсан. Миний зургийг авдаг нь гэвэл гэрийнх нь шинэ зассан интерьерт илүү зохицсон учир юм.'

Тайван дизайн гэдэг үгийг маяг гэж хэлэх дуртай. Нээрээ ч маяглах гэж л маниус нь гангардаг юм биш үү. Өнөөдөр маяг муутай, нүсэр, үнэтэй хувцас өмсөж, алт мөнгөөр өөрсдийнхөө гоо сайханыг далдлахын оронд ялангуяа залуус бол хямд төсөр маяг сайтай хувцаслаж байвал хэн, хэндээ л хэрэгтэй юм хэмээн түүний ярьсан нь тун зүйтэй санагдсан шүү. Наад зах нь мөнгөнд хэмнэлтэй, хувцасны маяг дизайныг ойшоох мэдрэмж маань ч хөгжинө.

'Манайхан их нүсэр хувцасладаг шүү дээ. Жаахан нас ахиад эхлэвэл алт мөнгөөр өөрсдийгөө булаад, худалч хүнд бараг нэг ломбард ажиллуулчих дайны юм болчихно шүү (инээлдэв) Энэ нь нүүдэлчин сэтгэхүйтэй ч холбоотой байдаг байх. Монголчууд бол хоолгүй шахам хонож байгаад нэг үнэтэй цайтай дээл аваад өмсчих нь элбэг. Харин энд анзаараад байхад хүмүүс хоолондоо илүү анхаарах юм. Хүмүүс ганцхан хувцсаараа ялгарах биш амьдрах хэв маягаараа ялгарахыг илүү хичээдэг мэт санагдсан.'

Зураачдыг бүү зод

'Монголын ихэнх зураачид ядуу. Авьяаслаг зураачид өнөөдөр жинхэнэ бүтээлээ хийж чаддаггүй. Өнөөгийн доройтсон сэтгэлгээнд тохируулан Чингис, чоно, морь, уул, хад зураад л амиа зогоож байна шүү дээ…Мэдээж юм хоёр талтай л байх л даа. Зураачид нь олигтой юм хийхгүй учраас ард түмэн ч ойлшоодоггүй байж мэднэ. Гэхдээ л бид одооноос л монгол хүний бүтээлийг үнэлж сурахгүй бол урлаг ч мөхнө, Монгол ч мөхнө. Яагаад гэвэл урлагийн хүн хэзээ ч үндэстний элементээ мартдаггүй. Заавал ямар нэг хэмжээгээр дөвийлгөхийг чармайдаг. Тэр утгаараа урлаг бол тусгаар тогтнолын баталгаа.'

'Тэгээд ч нийгмийн хөгжил урлагтайгаа маш холбооотой. Иргэд өөрсдийн соёл урлагийнхны хөдөлмөрийг үнэлж сурахгүй бол тэр улс хөгжихгүй. Тиймээс манай ард түмэн зураачдаа дэмжээд, ганцхан зураач ч биш урлагийнхныг дэмжээд, хийсэн юмных нь төлөө мөнгө өгөөд сурчихвал бид өөрийн үнэт зүйлстэй хөгжинө.'

'Урлагийн мэдрэмж л нарийсвал соёлтой хүн гэгдэнэ биз дээ. Урлагийн мэдрэмж бол хүн өөрөө өөрийгөө хүндлэхээс эхлэнэ. Өөрийгөө хүндэлсэн хүн эрүүл мэндээ анзаарч, амьдрах ахуйгаа тохижуулна. Наад зах нь хоолондоо анхаарч, уушиг хордуулсан утаатай Улаанбаатарт суухыг ч хүсэхгүй. Тэгэхээр өөрийгөө хүндэлж сураагүй ард түмэнд урлагийн мэдрэмжийн тухай ярих нь бас ахадсан байж мэдэх юм.'

'Энд урлагийг өндөр үнэлж байна. Миний нэг зураг заримдаа 450 паунд хүрдэг. Өдөрт би хаяа 600, 500 паундтай буудаг, энийг гайхуулж хэлж байгаа юм биш л дээ. Зүгээр л хэрэв энэ бүтээлүүдийг Монголд зарах гээд үзвэл хэн ч худалдаж авахгүй гэдгийг л хэлэх гэсэн юм…Урлагийг бодитойгоор дэмжих сэтгэл Монголд алга байна шүү дээ.'

'Бүтээлээрээ амьдрах нөхцөл манайд бүрдээгүй. Соц-ын үед төр зураачдын бүтээлийг худалдаж авдаг байлаа. Харин ард түмэн урлагийн бүтээлийг ойшоож худалдаж авч сураагүй…Оросод тухайн үед Репин, Суриковын академи төгсөж ирсэн зураачид Монголд ирээд энергээ задалж чадалгүй үхцгээдэг. Тэд сайн шавь нар байсан байх, Монголд ирээд сайн багш нар болсон, харин сайн зураачид болж чадаагүй ээ. Яагаад гэвэл нийгэм нь хүлээж аваагүй шүү дээ.'

'Өнөөдөр Монголд хамгийн бухимдсан хүмүүс бол урлагийнхан байна. Зураачид их архи ууж байна. Олон сайхан зураач архинаас болж амиа алдсан. Би энд хийсэн бүтээл маань эзнээ олно гэдэгт итгэдэг учраас зургаа зурахад архины тухай боддоггүй. Архи байтугай тамхиа ч мартдаг…Миний багш Мөнхдалай эрүүлжүүлэхэд үхэхэд би ч ихийг бодсон доо. Монголын том зураач Дуйнхаржав цагдаад зодуулаад үхэхэд түүнийг зураач гэдгийг тоогоогүй л байхгүй юу! Тиймээс би заримдаа цагдаа нараас гуймаар санагддаг юм. ЗУРААЧДЫГ БИТГИЙ ЗОДООЧЭЭ…'

Нэг сайн vйл хийгээд, нэг муу хэрэг vйлд

2008-10-04T05:19:00.000-07:00

Хар цагаан хэл амнаас үнхэлцгээ хагартал бид айдаг. Өөрсдийгөө манайхан эрэлхэг зоригт Чингисийн удам гэх боловч "Хараал хэлнэ шүү", "Цагаан хэл ам тусчихав аа" гэвэл хоншоорондоо өшиглүүлсэн гөлөгнөөс ч дутуугүй гөлөлцдөг болохоор Монголд ер нь сайн ч биш, муу ч биш тэгсхийгээд л нэг дундуур нь харайлгаж явбал өлзийтэй.

Хүн амьтан алж талаад, хулгай дээрэм хийвэл хараал тусаж, хар хэл ам хүрнэ. Бүр зарим заналтай хохирогчид чонын шөрмөс шатааж хулгайчийн шөрмөсийг нь татуулдаг аргатай. За энэ ч яах вэ, хулгай дээрэм хийсэн этгээдийг хуулиар цээрлүүлж чадахгүй бол хуучин ч гэсэн ардын аргаар "хөөрхөн чадчихвал" сайхан аа.

Харин цагаан хэл ам гэдгийг тодорхойлох ээдрээтэй. Хэдэн жилийн өмнө надтай нэг хөгийн явдал тохиолдлоо. Миний нэгэн найз хөнгөн тэрэг худалдан авч, би үнэн сэтгэлээс баяр хүргэсэн юм. Гэтэл баяр хүргэсэн биш балардаг байна шүү, харин. Сарын дараа мань хашир согтуу давхиж яваад осолд орж хөнгөн бэртчихээд миний цагаан хэл ам хүрсэн гээд баахан ном уншуулсан гэж байгаа юм, ёстой солиотой.

За, энэ яах вэ? Юу ч биш. Надтай бас нэг онигоо шиг явдал тохиолдож билээ. Чухам юу болсон юм бэ бүү мэд, цуг ажилладаг нөхөр маань намайг гэнэт магтаж гардаг юм байна. Магтаал мансуурсан миний бие сүүлдээ санаа зовж, өөрийг нь эргээд магттал, өнөөх чинь гэнэт царай нь хувиран
-Хөөе чи боль цагаан хэл ам хүрчихнэ гэж зандардаг байгаа. Ёстой хэлэх үг олдоогүй шүү.

Үгүй нээрээ, энэ хорвоо гэж их сонин юм аа...Бодоод үз л дээ, ядуу явбал амьдрал хэцүү. Чамайг хэн ч хүн гэж тоохгүй, толгой дээр чинь сарьчихаад л тоосон шинжгүй өнгөрнө. Харин жаахан баяжвал өнөө цуглуулсан хэдээ үрэн таран хийчэх вий, хар цагаан хэл амнаас хүрчих вий гэсээр олигтой ч аз жаргалыг мэдрэхгүй цаад төрөл рүүгээ гулсчихдаг.

Хаяа надад бусдыг сэжиглэн, хамраа сөхсөн хүнийг хараад энэ ингэж ярвайж түргэн хөгширч байхаас “томроогүйсэн” бол арай дээр байж дээ гэж бодогддог юм. Хэрэв алдах юмгүй цагаан хэл ам хүрчихнэ гэж айдаггүйсэн бол ядахнаа амьдралын баяр баясгаланг бүрэн мэдэрч ярвайсаар нүүрээ үрчлүүлэлгүй залуугаараа жаахан удаан явах байсан юм билүү.

За энэ ч яах вэ, бидний санасан бүхэн сэтгэлчлэн бүтвэл аз жаргалтай байна гэж бодъё, гэтэл Монголын буянтай эцэг эхчүүд маань үр хүүхдийнхээ амжилтаас болж их зовдог бололтой. Үнэндээ монгол хүний эцэг эх үрсийн харилцаа тун өвөрмөц. Эхийн жаргал үрээс, үрийн жаргал эхээс эхтэй гэдэг чинь жинхэнэ Монголд л биелэлээ олдог зүйл шүү дээ.

Тэгээд л олны танил, нэр цуутай манай алдартангуудын аав, ээж байнга л үр хүүхдэд маань цагаан хэл ам хүрчих вий гэсээр сэтгэл санаа нь тавгүйтэж санчигаа бууралтуулж суудаг юм байна.

Ганцхан жишээ татахад л арлын Япон байтугай дэлхийд Монголын нэрийг дуурсгадаг Асашёорюүогийн ээж бид бүхний л эцэг эхийн адил хүүхдүүдээ сайн яваасай, цагаан хэл ам бүү хүрчхээсээ хэмээн шаналан явдаг нэгэн аж.

Хүүгийнх нь гаргасан амжилт, нэр цуу, өрсөлддөг спорттой нь дүйцүүлэх юм бол Монголд хамгийн их цагаан хэл амнаас айдаг хүн гэвэл яах аргагүй Пүрэвбадам гуай болж таарна. Учир нь яг өнөө үед монголчууд дундаасаа хамгийн золбоолог, хамгийн хийморьтой яваа хүн Дагвадорж гэдэгтэй маргах хүн олдохгүй байх. (Түүтүүтүү, мод тогшив)

Хүү нь хамгийн хамгийн явахад цагаан хэл амнаас айдаг монгол эхийн зовлон хамгийн хамгийн байх нь мэдээж. Тиймээс өчүүхэн миний бие энэ буянтай эхийн сэтгэлийн зовлонг жаахан ч атугай хөнгөлөх гэсэндээ энэхүү бичлэгийг тэрлэн сууна.

Би Пүрэвбадам гуайд миний болон манай гэр бүлийнхний зүгээс Дагваад цагаан хэл ам хүргэх ямар ч хүсэл байхгүй шүү гэдгийг баттайгаар хэлмээр байна. Би болон миний том хүү (одоо таван настай) Дагваагийн улаан фэн бөгөөд шүтдэг сумогоо ямагт ялаасай, бүү бэртэж гэмтчихээсээ хэмээн залбирдаг. (Түүтүүтүү дахиад мод тогшив)

Нэг ч гэсэн хүн хүүд нь цагаан хэл ам хүргэхгүй гэж илэн далангүй хэлж буй нь монгол эхэд сайхан байх болно. Эс тэгвээс үхтэл үр харам гэдэг монгол эхчүүд үр хүүхэд нь улам амжилт үзүүлж, олны анхаарлын төвд байх тусам цөхрөнгөө барж адаг сүүлд нь сайн үйлс хийхийн хажуугаар саар юм хийж байх хэрэгтэй гэсэн философт хүрдэг бололтой. Ингэж “цөхрөнгөө барсан” философт хүрдэг нь Дагвадоржийн ээжийн хувьд арга ч үгүй мэт. Үнэндээ улсынхаа Ерөнхийлөгчөөс илүү хүү нь дэлхийд алдаршхаар жирийн нэгэн монгол эх юу эсийг бодох билээ дээ.

“Монголын нэг өдөр” сонин дээр бичсэнээр бол их аварга Дагвадоржийн аав улсын заан Д.Долгорсүрэн хууль бус самрын наймааны хэрэгт холбогдож эднийхэн тун ч барцадтай байгаа юм байна. Тэгээд тус сонины сэтгүүлч энэ хэргийн талаар Пүрэвбадам гуайгаас асуухад “Ийм хэл яриа гарсанд харин ч бид баярлаж сууна. Энэ их цагаан хэл амны хажуугаар иймэрхүү муу хэл ам байвал их зүгээр. Долгорсүрэн ах дүү нартаа туслана гээд гадуур л яваад байдаг юм. Хохь нь” гэж хариулсан байх юм.

Энэ үгийг хар цагаан хэл ам гэж ойлгодоггүй харийн хүнд ойлгуулах гээд та оролдоод үз л дээ. Би бол ингэж л ойлгуулна. “Ийм яриа гарсанд бид баярлаж байна. Энэ их магтаалын хажуугаар иймэрхүү муулах нь их зүгээр. Долгорсүрэн ах дүү нартайгаа их луйвар хийсэн юмаа. Хохь нь”

Өөрөөр хэлбэл сайн юм хийчхээд саар юм бас үйлд гэсэн утгатай үг хэлжээ. Тэр утгаараа ч Дагвадоржийн алдар нэр түгэх тусам үүнтэй тэнцэхээр муу хэрэг хийх ёстой болох нь дээ. Тэгэж байж л цагаан хэл амнаас хол явж аз жаргалтай амьдрах гэнээ.

Саяхан Дагвадорж жүжигчин Эрдэнэзааныг “тавьсан” сурагтай. Энэ нь хар цагаан хэл амыг тэнцүүлж байгаа хэрэг ажээ. Монгол хүмүүжлээ гэж, миний том хүү “Манай аавын надад үлгэр дуурайлал болгодог Асашёорюүо хүн зоддог юм чинь би ч гэсэн зодно” гээд зүтгэвэл одоо яана. Арай л биш л юм аа. (Толгойгоо сэгсэрэв)

Ингэхэд аав ээжийг маань амар байлгах арай аятайхан сургаал цаана чинь байна уу…

Сониноос...

2008-10-04T05:16:00.000-07:00

Сониноос, Бирма (англичуудын нэрэлснээр) буюу Мьянмарт (өөрсдийнх нь нэрэлснээр) Улаан нөмрөгтний хувьсгал гарч дэлхий дахины анхаарлыг татаж байна. Буддийн шашны лам хуврагууд гараа хавсран бөхийн зогсоод дарангуйлагч төр засаглалын эсрэг, ардчилалын үнэт зүйлсийн төлөө зодуулж, нүдүүлсээр жагслаа. Энэ хувьсгал, шашныг хар тамхи гэдэг малист сэтгэлгээтэй хоцрогдсон монголчуудад нэгийг бодуулах болов уу. Хоцрогдож, малууд болсноо ганцхан шашин руу улайн цайм чихдэг, Буддизм гэхээр бөөс л бодоод явчихдаг, хувьсгалыг зөвхөн гадаадаас ирсэн оюутнууд хийдэг гэж сэтгэдэг тэдэнт “Хараачээ цаана чинь нөгөө муу лам нар чинь “Бирмагийнхаа Сталинг” унaгах гээд хүч үл хэрэглэн жагсаж байна’’ гэж хашгирмаар.

Буддизм ардчилалын үнэт зүйлстэй нийцдэг л юм байна. Буддизм дарангуйлагчтай ханьсдаггүй л юм байна. Буддизм хоцрогдолтой биш, харин нийгмийн дэвшил хөгжилтэй ижилсэж чадахыг энэ хувьсгал харуулж байна. Энэ үйл явдлыг бусдын адил монголчууд бид ч ажиж дэмжицгээе.

Бас нэг сониноос, Муслим шашинтангуудын хамгийн эрхэм баяр болох Рамадан 23 хоног үргэлжлээд, шувтарахад 7 хоног л үлдлээ. Энэ баяраар лалууд хоолоо сойж, цэвэр ариун бодолтой байж, мөргөлөө тогтмол үйлдэн, ядарсан доройтсондоо туслан ариун явдлыг сахих ажээ. Бусдыг бодно гэдэг ямар буянтай үйл болохыг харийн газар олон муслимтай ажиллаж буй би сая мэдлээ. Мацаг барьж байгаа муслимчууд, Рамадан сардаа бэлгийн ажлыг эхнэртэйгээ хийдэггүй ба ондоо хүүхэнтэй бол бүр ч цээрлэдэг нь харьд хар цагаанаар ажилцгаадаг, хөөрхий хэдэн монгол эрчүүдэд их буян болох юмаа.

Ажихад, манай хүүхнүүд чинь, юм л бол лалын сайхан эрчүүдтэй нөхцчих юм. Нөхөртэй, хүүхэдтэй, онгон, жирэмсэн, хөгшин ч хамаагүй монгол хүүхнүүд гадаадынхантай явахаараа л ихэвчлэн лалын эрчүүдийг сонгох юм, сонгогдох ч юм. Одоо энэ нь бүр Англид “нүдэнд дассан дулаахан үзэгдэл” болж хувирлаа. Азийн лалийн бус шашинтай улсуудаас монгол хүүхнүүд л лалийнхантай явалдах, xарин бидэнтэй төстэй солонгос, япон хүүхнүүд тэдэнтэй явдаггүй. Энд ер нь соёлын ялгаанаас гадна, бас цус нөлөөлдөг бололтой. Монгол хүүхнүүд, дундад азийн эрчүүдтэй явалддаг нь, афган, турк, пакистаны эрчүүдэд Чингисийн Монголын хүүхнүүд таалагддаг нь, Эзэн Чингис гэдэг “нэг эргүү” юм тэнд очиж баахан цус хольсонтой холбоотой догоо. Түүний хийсэн үйлийн үрээр арай хийж үлдсэн хоёр, гуравхан сая монголын, арай гайгүй хэд нь, арайхийж хил давж, далай гаталж ирчихээд хань ижлээ булаалгаж, үр хүүхдээ өнчрүүлж, найз охиноо алдаж байна.

2003 оны судалгаагаар Чингисийн Ү-хромосомыг (Y-chromosomes) 16 сая эрчүүд тээж яваа болох нь нотлогдсон билээ. Энэ тухай би “Толбогүй монгол” гэдэг номондоо бичсэн. Чингисийн “хамаг ген” Монгол улсын хилийн цаана яваа гэж. Тиймээс махан биес наалдах ч яахав, Чингисийн маань л цус байгаасай гээд л залбираад явахаас өөр арга алга. Үгүй нээрээ, бүр монгол хүүхний амтанд орчихсон афган, пакистан эрчүүд зөндөө. Хоёр, гурван найз монгол хүүхнүүдийг ганцаар сэлгэж эдлээд л. Дээгий, Нямаа, Ээмүү гэх шиг хүүхнүүд ганц халтaраа хоорондоо уралдан булаалцалдаад л, нэг нэгнээ мэдсэн ч мэдээгүй царайлаад л, нөхрүүдийхээ араар тавиад л явцгаах юм. Хаашаа юм бэ, муслим эр чинь Султан хаан юм уу, Чингис хаан юм уу, аанн!? Үүнийг нээрээ Чингисийн цусны хүч л гэж би итгэдэг. Ондоогоор бодвол ч боож үхмээр. Гэхдээ үнэндээ, энэ золигийн эрчүүд бидэнд үгүй ид шидтэй дэгээ. Английн иргэн, өндөр гуалиг бие бялдартай, англи хэл устай, алаг нүдэн залууд ямар монгол хүүхэн татгалзах юм бэ.

Мэдээж, зугаалж цэнгэж биш хайр сэтгэлээр суувал, ондоо. Монгол афганы эрлийз - хазар л болох биз. Нээрээ ингэхэд хазар эрчүүдтэй явбал бас өөр, тэд чинь яг монгол, хамгийн их Чингис хааны Ү-хромосомыг хадгалсан, лал шашинтан боловч афганчуудад дээрэлхүүлсэн, Чингис хааны цус гэдгээ дотроо л хадгалж, бардамнаж явдаг, энд байдаг хэд нь ихэвчлэн цагаачлаад эрхээ авчихсан, ер нь үзээд алдахад, алдахгүй шүү, бүсгүй минь. Гэтэл гоо үзэмж нь өөрийнх нь эрчүүдээс ялгарахгүй болохоор ч тэгдэг юм уу, тэднийг манай хүүхнүүд тоодоггүй. Бодвол Оксфордын гудамжинд хазар дагуулаад явбал найзууд нь атаарахдаггүй юм болов уу.

Жа, төрөх хүүхэд ч яахав. Лалын гэрт хүмүүжээд Чингисийн цус байлаа ч лал л болно. Тэрэнд монгол гэх сэтгэл лал л биш бол юу ч биш. Харин дуртай дургүй монгол заяанд төрчихсөн, ээж нь төрсөн аавыг нь лалын шашинтнаар сольчихсан нялх үрс маань яахав. Монголд амьдарч бусдын доор орохгүй гэсэндээ, гадаад хүнтэй сууж “томорсон xүүхнүүд” хүүхдээ харьд чирдэг. Бага хүүхэд гэнэт өөр цустай, өөр соёлтой хүмүүсийн дунд ороод илт ганцаардаж, “хачин хөөрхөн соёлжино”. Өдөржин компьютер тоглоод л халтар хултар монгол хэл, халтар хултар англи хэл, халтар хултар араб хэлтэй ч болно. Их ганцаардмал, ээж нь дүү гаргаж өгөөд ч нэмэргүй шахам.

Би хэдэн жилийн өмнө таарсан 2 настай хар дүүтэй, 6-тай монгол бандийг ерөөсөө мартдаггүй юм. Эмээтэйгээ монголд өсөөд гурван настайдаа Англид иржээ, тэр. Нэг л өрөвдөлтэй, аавтайгаа адилхан бишдээ дүүдээ атаарахна. Тэгэхдээ хар дүүтэйгээ тэр хөөрхөн тоглоно. Эх нэгтэй болохоор арга ч үгүй юм уу даа. Жамайкийн хар арьсантай суусан Баамаа ээж нь надад зовлонгоо уйлан дуулсаар ярьсан нь санаанд тод. Хэдийгээр нөхөр нь бандийг нь Чингис хаан, Чингис хаан гэж багад нь өхөөрдөг байсан ч өөрийнхөө хүүг төрсний дараа, хараахдаа л Чингис хаан гэдэг болсон гэнэ. Хүүгээ анх ирэхэд нэг том өрөөнд, мөнгөө хэмнээд бүгд цуг амьдардаг байсан учир, дуу шуутай хурьцал үйлдэхэд хүү нь босоод зогсчихдог байжээ. Анхандаа, бүсгүй айсан хүүгээсээ санаа зовсон ч дур тачааллаа хазаарлах дургүй нөхөр нь салах сарьнихдаа тулаад ирэхээр тоохоо больж. Тиймээс 6 настай хүү нь хаа хамаагүй боовоо угзраад зогсчихдог зуршилтай. Тэгээд бас болоогүй “Fucking Чингис хаан, fucking доодохоо барьж хүүхэд битгий уруу тат” гэж загнуулдаг гэж байгаа, хөөрхий.

Өө нээрээ, анзаартал “лалаас гулсаад харлачихсан” байна шүү дээ. Гэхдээ, энэ монгол хүүхдүүдийн асуудал их чухал. Ээжийгээ дагаад харьд ирж эцгийн дарамтанд өртөж, гэр бүлийн хүчирхийлэлд автаж, сэтгэл санаа, хүүхэд насаараа хохирох ёстой гэж үү. Би лав, миний хүү харь эрийн харааны муу зүг болоод, учраа мэдэхгүй байхдаа бусад шашин, соёлын нөлөөнд уусаж хүмүүжихийг тэвчихгүй. Тэгэж ярих юм бол муу ч гэсэн оргиналаараа үлдсэн Чингисийн удам шүү.

Бидэнд чинь цусанд шингэсэн хөдөлгөөн, зан чанар гэж бий. Миний хоёр хүү Бирмагийн зоригт ардчилсан лам нар шиг болохыг би хүсэж байна. (Харамсалтай, нь аав нь хоёр хүүгээ зургаар л өссөнийг нь хэмжиж суух юм даа.) Гэхдээ, би бусдын шашныг муулаагүй, бусдыг арьс өнгөөр ялгаагүй. Зүгээр л, яагаад ч юм надаас гарсан хоёр хүү шар арьстай болохоор тэднийг харь эрээр “Yellow bastard”* гэж яасан ч загнуулахгүй.

Эцэст нь сануулахад, эрчүүд минь, хэрэв та нар найз охид, эхнэрүүдээ гэнэт л ялдам, асрамжтай, ор хөнжилдөө уяан налархай болсныг анзаарвал, яг 7 хоногийн дараа яаж өөрчлөгдөхийг нь бас ажиглаарай. Буцаад л чи өвөртөө биеэ тоосон хөшөө тэвэрвэл одоогийн жаргал чинь муслим ахын зуурдын хишиг гэдгийг, бүү мартаарай. Хамдула.*

*шар арьстай шаар
*Лалын шашинтны ерөөл

Сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй

2008-10-04T05:12:00.001-07:00

Цагаан сар сайхан болж байна. Зөвхөн эх орондоо байгаа монголчууд ч биш мөн дэлхийн өнцөг булан бүрд байгаа монголчууд бүгд л уламжлалт баяраа тэмдэглэн, сар шинийн ерөөлийг нэг нэгэндээ хэлэн, мессэж, имэйл, захиа занаа, утас шөрмөсөөр шинэ маягтай “золгоцгоож” байна. Сар шинийн баярыг ерөөлгүй төсөөлөхгүй. Тиймд надад ирсэн хэдэн мэндчилгээг доор бичлээ. Та бүхэн ч боломж байвал найз нөхдөөсөө ирсэн сайхан мэндчилгээг доор бичээрэй.

“Сар шинийн мэнд хүргэж сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе”

“Ирж буй Алтан гахай жилдээ эдээ ундаа элбэг дэлбэг, эд хөрөнгө арвин баялаг, ажил үйлс өндөр бүтээмжтэй, аз жаргал дүүрэн явахыг чин сэтгэлээсээ ерөөе”

“Сар шинийн мэнд хүргэе. Гал гахай жилдээ элгээрээ энх тунх, төрлөөрөө төвшин амгалан байж, санасан хэрэг чинь сэтгэлчлэн бүтэж эрүүл энх аз жаргал, эд хөрөнгөөр дүүрэн байх болтугай.”

“Цагаан сарын мэнд хүргэе. Ирэх жилд уран бүтээл чинь далай мэт арвин байхыг ерөөе.”

“Сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй. Чамд болон танай гэр бүлд Алтан гахай жилдээ аз жаргалаар дүүрэн байгаарай гэж хүсэн ерөөе.”

“Учран золгож буй Гахай жилдээ Манал бурхан шиг эрүүл саруул, Мандшир бурхан шиг баян тарган, Ногоон дарь эх шиг төвшин амгалан яваарай. Үйлс ажил чинь ундарч, өмч хөрөнгө чинь арвижиж, өлзий буян чинь дэлгэрэх болтугай. Сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй.”

“Алтан гахай жилдээ азтай одтой байж олон олон ном гаргаарай гэж ерөөе.”

“Сар шинийн мэнд хүргэж Гал гахай жилдээ бүх талаараа элбэг дэлбэг байж, санасан бүхэн тань сэтгэлчлэн бүтэх болтугай.”

“Амар байна уу. Сар шинээр сайхан шинэлж байна уу. Алтан гахай жилдээ арслантай авдар юугаа алт эрдэнэсээр дүүргэж, айл хотлоороо арван цагаан ариун цагаан буянаараа бялхаж яваарай. Юу санасан есөн хүсэл тань биелэх болтугай.”

“Та бүхэндээ Гал гахай жилдээ эрүүл энх, аз жаргал, эд хөрөнгө арвин, аз хийморьтой байхыг хүсье. Сайхан шинэлээрэй.”

“Сар шинийн мэнд хүргэж Алтан гахай жилдээ олз омог, эрдэм номоор дүүрэн эрүүл энх явахыг хүсэн ерөөе.”

“17 жарны гал гахай жилийн сар шинийн мэнд дэвшүүлж үйлс бүтээл нь монос цэцгийн дэлбээ шиг дэлгэрч, үр удам нь зандан модны мөчир шиг эрүүл чийрэг торниж, юу санасан есөн хүсэл нь биеэлэн буян заяа нь булаг мэт ундарч байхын ерөөлийг хүргээд сайхан шинэлээрэй.”

“Пан доктор Энэбишэд болон гэр бүлийнхэнд нь сар шинэдээ сайхан шинэлж, юу санасан есөн хүсэл чинь биеэлэн, олз омог, аз жаргалтай, эрүүл энх аж төрөн Алтан гахай жилдээ арвин буян үйлдэж дэвшин дээшилж яваарай хэмээн Эрдэмбилэг ерөөж байна.”

“Гахай жилдээ ерөөлөөр мэт амьдран ажил үйлс бүтэмжтэй, эрүүл энх, юу санасан есөн хүсэл нь бүтэж явахыг хамаг монголчууддаа ерөөе.”

Бахардаж vхсэн хvлэг…

2008-10-04T05:06:00.000-07:00

Бариа ойртоход
Байдаг хүч шавхагдана.
Барианд орох
Ганц бодол л үлдэнэ…

Уухай хашгирах наадамчид
Тасарч нэг, тодорч нэг сонсогдоно.
Урагш зүтгүүлэх ташуур
Энд ч нэг, тэнд ч нэг мэдрэгдэнэ…

Дөрвөн мөч бадайраад
Тушаатай мэт гацна.
Дөрвөн уулын дунд
Түрүүлэх заяандаа омогшино…

Монгол наадмын бахархал
Молор эрдэнийн хүлэг
Мөнхийн хүрдэнд шидэгдэхээр
Хурдны зам дээр сөгдөнө…

Хамар гэнэт цоргиод,
Өвдөг нугараад сульдах шиг…
Үгүй, би өндийнө гээд…
Хад чулуун доор дарагдах шиг…

Дотор сайхан онгойгоод
Тэнгэр цэлмээд ирнэ.
Хөх тэнгэр дээрээс
Хөшсөн биеийг хучна.

Шантраагүй шандаст хүлэг,
Сөгдөөгүй босоо унага,
Алсыг ойртуулсан,
Аюулхайг чичрүүлсэн,
Уухайн дуугаар бүрэлдэх
Уралдааны монгол морь.

Ай, хөөрхий хүлэг мину,
Нулимстай мөнхрөх ажнай мину…

ISO

2008-10-04T05:02:00.000-07:00

6 сарын 1-ний vдээс хойш ISO -ийн талаарх хичээлд суулаа. Манай хэлтсийн ажилчид vдээс ємнє, vдээс хойш 2 хуваагдаж хичээллэв. Хэлтсийн дарга энэ талаар бидэнд яриа хийлээ. ISO гэдэг нь International Organization for Standardization гэдэг англи vгний товчлол бєгєєд (японоор 国際標準化機構, Монголоор нь оноогоод хэлээд єгєх хvн байвал сайн байна шvv.) сvvлийн хэдэн жил японд их хэрэглэгддэг болоод байгаа юм. Мєн энэ талаар их олон сургалт семинар явагдаж байна. Манай ажилд гэхэд жилд 1 удаа явагдаад байгаа юм. Энэ талаарх хєдєлгєєн єрнvvлээд гарсан vр дvн, ахиц, мєн vр дvн гараагvй хэсгээ дахин нэг харж анхаарч ажиллах талаар ажилчиддаа хэлж ойлгуулах, тэднийг санаачлага гаргаж ажиллах зэргийг уриалдаг. График гаргаад ийм ийм юм нь буурсан, энэ нь нэг их буураагvй байна гээд vзvvлж байна лээ. Хойшид ч бvгдээрээ хvчээ нийлvvлээд дор бvрнээ зvтгэл гаргаж ажиллацагаая гээд л манай дарга урсгаж єгч байна лээ. Захиргааны газар нь тусгай энэ талаар хєтєлбєртэй. Албан хаагчдад нэг нэг жижигхээн дэвтэр тараагаад єгчихсєн. Тэр нь ISO-ийн чиглэл зэргийг бичээд хэвлэчихсэн. Явцын дунд гарсан єєрчлєлт, арга хэмжээ зэргийг хэвлэж єгєєд тэрэн дээр наагаад байнга харж уншиж байх ёстой.
Мэргэжлийн vг хэллэг ихтэй, vг бvрчлэн ойлгоход жаахан хэцvv байсан ч ямар ч байсан тэр хичээл дундаас ойлгож авсан зvйлээ дор сийрvvлье.

6 сараас 2 зvйлийг эхлэн хэрэгжvvлнэ. 1-рт зангиа зvvхгvйгээр ажилдаа явах. Мєн богино ханцуйтай цамц ємсєж байх. Энэ нь японд зун их халаад сэрvvцvvлэгчийг хэт их ажиллуулсанаар тог их vрэх гэх мэт зардал их гардаг. Тэгээд энэ жил єрєєний хэм 28-аас доош буухгvй гэсэн. Бvтэж, урсаж vхэх байхдаа. Гvрийнэ дээ. 2-рт ажлын цаг дууссан оройн 6 цагийн vед захиргааны байрны тогийг бvхэлд нь унтрааж байх. Зайлшгvй оройн цагаар vлдэж ажиллах шаардлагатай хэлтэс нь тийнхvv гэрэл унтраасны дараа єєрсдєє гэрлээ асааж байх. Урд нь коридор энэ тэр гээд хvн байхгvй газрын гэрэл асаалттай байдаг байсан юм.
Хойшид ч дараах зvйлийг хэрэгжvvлж, хvн бvр дор бvрнээ ухамсарлаж ажиллах. Yvнд цаасан хогоо багасгах. Энэ нь хэрэггvй зvйлсийг хэвлэж гаргахгvй байх. Зайлшгvй хэвлэх шаардлага гарсан тохиолдолд зєвхєн нэг нvvрэнд биш ар євєргvй хэвлэх гэх мэт.
Аль болох цахилгаан шат ашиглахгvй байх. Цахилгаан шатанд бас л хєєрхєн хэмжээний тог vрж байгаа юм. Манай хэлтэс 1 давхарт байж байгаад 4 сараас 6 давхарт нvvж очсон. Би ч энэ 5 сарын хугацаанд цахилгаан шат бараг ашиглаагvй. Учир нь нээх тог хэмнэх гэсэндээ биш л дээ. Хамгийн гол нь турах гэж. Хэ хэ. Єдєрт дор хаяж 3 удаа шатаар дээшээ доошоо явж байх зорилт тавиад байгаа. Yргэлж суугаад PC ширтэж байдаг хvнд бол их дажгvй хєдєлгєєн болно.
Єдрийн цайны цагаар PC, printer зэргээ унтрааж байх. Мєн урт цагаар хурaл цуглаан зэрэгт орох болсон vедээ ч PC-гээ унтрааж байх. Намайг анх ирэхэд л єглєє ажил эхэлтэл (8:30) эрт ирсэн хvмvvс гэрлээ асааж болохгvй, ажил эхэллээ гэсэн ая явахаар бvгд гэрлээ асаадаг байсан юм. Мєн єдєр цайны цаг (12 цаг) болохоор ая яваад л гэрэл унтраана. 13 цагт цайны цаг дуусахаар бас л єнєєх ая чинь яваад л бvгд гэрлээ асаагаад ажлаа эхэлнэ.
PC, TV, printer энэ тэрийг унтраахдаа бvр уг залгуураар нь унтрааж байх. Жишээ нь бид гэртээ зурагтаа унтраахдаа зєвхєн удирдлагаар нь л унтраагаад хаячихдаг даа. Тийм биш, бvр угаар нь салгаж байх. Зєвхєн удирдлагаар нь салгасан тохиолдолд ч тог гvйж явдаг гэнэ шvv.

Гээд л зєндєє байсан л даа. Санаж байгаагаа бичлээ. Энэ бvгдийг зєвхєн албан ажилдаа биш, хувийн ахуй амьдралдаа ч хэрэгжvvлэх хэрэгтэй шvv. Ингэснээр таны єрхийн санхvv, эрvvл мэнд гээд л амьдрал тань эрс дээшлээд л явчихна. Танд ч, эргээд дэлхий нийтэд маш хэрэгцээтэй зvйл болох юм.

Биеийн тамирын єдєрлєг

2008-10-04T05:00:00.000-07:00

9 сарын 22-нд охины маань цэцэрлэгийн биеийн тамирын єдєрлєг (運動会) болоод. Єглєє эрт босч бэнтo (弁当-єєсрдєє хоол хийж авчрах) хийж авч явах гэж нилээд юм болов.
Японы цэцэрлэгт болдог энэ арга хэмжээний талаар товч дурдъя.

9 сарын сvvл, 10 сарын эхээр болдог. 10 сарын эхний 7 хоногийн 1 дэх єдрийг биеийн тамирын єдєр болгодог бєгєєд энэ єдрийг тэмдэглэж цэцэрлэг, сургууль, зарим нэг албан газрууд vндоoкай буюу уг арга хэмжээг (миний орчуулснаар биеийн тамирын єдєрлєг) зохион явуулдаг юм билээ. Хvvхдvvд урьдчилан бэлдсэн хєгжєєнт тэмцээн энэ тэрээ эцэг эх, эмээ євєєдєє тайлагнана. Тайлагнана гэдэг нь тvрvv жил удаан гvйдэг байсан хvvхэд энэ жил хурдан гvйдэг болсон, тvрvv жил нь ээж аавдаа эрхлээд уйлж байсан хvvхэд уйлахаа байгаад бусад хvvхдvvдтэйгээ инээж хєгжилдєн байгаа зэрэг цэцэрлэгт явсанаар тухайн хvvхдийн бие болон сэтгэл зvйн хєгжилтийг эцэг эх нь олж харна гэсэн vг. Цугласан аав ээж, эмээ євєє, ах эгч нарых нь дунд бас хєєрхєн хєгжєєнт тэмцээн зохионо. Хvvхдvvд тэд нарыгаа дэмжиж орилоод л...Хамгийн гол нь их зохион байгуулалт сайтай болно. Хvмvvс ч их идэвхитэй оролцоно.

Зураг 1-Насны ангиллаар малгайных нь єнгє єєр. 5 настай хvvхдvvд ногоон малгай. Энэ дотор манай охин гvйж яваа. Багш нар нь энэ єдєр ягаан подволкоор ижилссэн байлаа.
Зураг 2-Мєлхєє ангийн жаалууд ч ээж аавдаа тэврvvлээд тэмцээнд орж байгаа нь. Аль болох бvх насны хvvхдээ оролцуулна.
Зураг 3-Хvvхдvvдийнхээ туурвисан бvтээлээр чимэглэлээ хийнэ. Зураг 1, 2 дээр байгаа туузыг хvvхдvvд єєрсдєє зурсан гэж байгаа.

Тайлан тоглолт

2008-10-04T04:57:00.000-07:00

12 сарын 8 хагас сайнд охины маань цэцэрлэгийн тайлан тоглолт болов. 生活発表会　　vгчилбэл амьдралын тайлан тоглолт. 1 жилд сурсан мэдсэн зvйлээрээ тайлан тоглолт хийдэг юм. Анги болгон бєєнєєрєє дуу дуулна, жvжигчилсэн тоглолт хийнэ. Єдєр тутам уншигддаг зурагт номноосоо нэгийг нь сонгож, хvvхдvvд дvрээ єєрсдєє сонгоно. Том ангиуд нь янз бvрийн хєгжим тоглоно. Охин маань castanet гэдэг хєгжим дарсан. Зураг авах гэсэн чинь єнєєх нь нээх жижигхэн, хєгжим дарч байна гэж харагдахааргvй л юм гарсан. Нээрээ castanet гэдгийг юу гэж орчуулах юм бvv мэд, мэддэг хvн байвал хэлж єгєєрєй.

Эндээс миний ажигласан зvйлvvд хэд хэд байсан.

1. Нэг ёсондоо урлагийн vзлэг гэж хэлж болохоор. Тэрэнд нь бvх хvvхдvvдийг хамруулна. Монголд намайг жаахан байхад тоотой хэдэн хvн л ордог, бусад нь амьд vгvй нь мэдэгдэхгvй, нэг тийм идэвхигvй л байдаг байсан. Одоо єєрчлєгдсєн эсэхийг бvv мэд. Тухайн хvvхдийн онцлогт тохирсон нэг дvр єгнє, нэлээд олон єдрийн бэлтгэл хийдэг тул тайзан дээр гарч ирэхдээ бас ч гэж хєєрхєн дассан нvvр хагарсан байдаг юм билээ. Мэдээж vзэхээр ирсэн ээж аав, эмээ євєєгєє хараад ичээд, гараа даллаад юу хийхээ мэдэхгvй хvvхдvvд байж л байдаг юм билээ.

2. Хувцаслалт дээр бол дvрд нь тохирох ойролцоо єнгийн хувцас байхад л болно. Заавал тэгж ижилсэнэ, ингэж ижилсэнэ гэж ар гэрийнхэнд нь хvндрэл учруулахгуй. Ангидаа хvvхдvvд єєрсдєєр нь хийлгэсэн цаасан баг толгойд нь ємсгєєд л болно.

3. Бvх багш нар нь тєгєлдєр хуур дарна. Нот хараад л дарчихна. Монголд дуу хєгжмийн багшийн орон тоо байдаг. Манай ээж л цэцэрлэг нь дуу хєгжмийн багш дутаад олдооггvй ээ гээд vглэдэг байсныг санах юм байна.

4. Эрэгтэй багш гэж байдаг юм билээ. Урд нь мэдээж эрэгтэй багш гэж байгаагvй. Харин сvvлийн vед цэцэрлэгт ч гэсэн эрэгтэй багш байх нь хvvхдvvд ээж, эмэгтэй хvнтэй харьцах сурахаас гадна эрэгтэй хvнтэй харьцаж сурах, ялангуяа гэр бvлийн харьцаанд аавтайгаа, ахтайгаа харьцаж чадахаа байсан хvvхдvvд олширч буй орчин vед их чухал гэж vзэж буй гэсэн.

Газар газрын заншил

2008-10-04T04:55:00.000-07:00

Ємнєх бичлэгт маань блог анд Заягийнхаа vлдээсэн сэтгэгдэлд хариу болгож оруулж байна.

Япончууд дээхэн vед хvvхдийн доод сvvн шvдийг болжморын шvднээс хурдан урга гээд байшингийнхаа дээвэр лvv чулууддаг, харин дээд шvдийг нь хулганы шvднээс хурдан урга　гээд байшингийнхаа суурь шалны зvг руу шиддэг байсан гэнээ. Харин орчин vед анагаах ухаанд сvvн шvд ДНA тодорхойлоход, арьс нєхєн суулгахад (би дээр ТВ-р сонсож байсан юм) зэрэгт хэрэглэдэг болоод байгаа тул хадгалж байх нь зєв гэнэ шvv. Би ч охиныхоо шvдийг хадгалах гэсэн чинь аав нь монгол єгч явуулаад нохойд єгнє гэнээ. Япончуудын нохой маниас илvv юм иддэг болохоор идэхгvй байхаа. Доод шvд нь бас хєдлєєд эхэлчихсэн, унахаар нь бєєндєж монгол явуулах, нэг бол аавтай нь бяцхан хэмжээний дайн зарлаад хадгалж авч vлдэх гэсэн 2 зам байх шив дээ.　
Таньдаг япондоо хэлсэн чинь нохойны баасаар нь гараад ирвэл яах уу гэнээ. ККК. Нээрээ єгсєн нохойных нь баасыг ухаж vздэг юм билvv. Баас ухагч болчих юм байна дєє.

Ингэхэд нээрээ болжмор шувуу шvдтэй билvv?

PS: Нээрээ энэ талаар цуг ажилладаг хятад, солонгос, австрали, тайвань, америк нєхдvvдээсээ асууя байз. Тэгж байгаад та бvхэндээ хэлэмз...

Мочикоми party

2008-10-04T04:51:00.000-07:00

7 сарын 5-нд party боллоо. 2 гадаад ажилтан маань хугацаа нь дуусч байгаа юм. Нэг нь орос, нэг нь солонгос. Солонгос нь 6 жил ажилласан. Японд тєрж єссєн хvvхэн байгаа юм. Орос нь Владивосток хотынх. 2 жил ажиллав цугтаа. Орос бид 2 зэрэгцээд суудаг болохоор хааяa оросоор хальт мулт ярих гэнээ. Гэм нь би орос хэлээ хоолтойгоо холиод идчихсэн. Сонсоод ойлгомор аядаад байдаг, ярих гэхээр хэл ам ээрээд. Оросын дараагийн хvн гэж ирэхгvй болохоор бас жаахан тийм л байна. Орос хэлнийхээ хичээлийг хийх боломж олдохгvй.
Бид "мочикоми party" гээч юм хийсэн юм. Энэ нь хvмvvс єєрсдєє ямар нэг хоол хийж ирээд, тэрийгээ нийлvvлээд идэж ууцгаадаг. Єсєхєєгийн хэлдгээр архигvй party боллоо. Огт ч архигvй гэвэл худлаа юм байнаа. Дарс байсан юм байна. Тэрийг нь тэгсэн уух хvн олдохгvй, монгол орос 2 л хувааж уух шив дээ. Таарсан байна уу. Ха ха. Их олон янзын хоол байлаа. Солонгос хоол нь нэлээд халуун ногоотой, манай австрали хvvхний хийсэн хоол харин их сайхан амттай байлаа. Бусад нь бол за яaхав дээ л амттай. Би буузаа хийлээ. Уг нь хуушуур хийе гэж бодож байсан боловч, бvгд ажлаа тараад хоолоо хийцгээж байгаа тул цаг нь амжихгvй бууз болгочихсон. Ажлаа дуусгаж байгаа солонгос хvvхэн манай хуушууранд нугасгvй байгаа юм. Гурил нь илvv гарчихаар нь чихэртэй далан давхар гэгддэг гамбир хийж тавьлаа. Бууз, гамбирийг нь маань хvмvvс их л амтархан идэж байлаа. Гэм нь бууз маань єєрєє чимхээгvй солонгос, хятад 2 хvнээр чимхvvлсэн чинь монгол хvмvvс хараад уурлахаар л болсон. Party дуусаад vлдсэн юмнуудаа авч явах нь авч явахаар болсон чинь гамбир маань нvд ирмэхийн зуур алга болдог байна ш дээ. Би уг нь єєрєє авч яваад єглєєний цайн дээрээ идье гэж бодсон юм.
PS: Иймэрхvv идэж уусан юм их болдог болохоор л Бямбуушкаа нь таргалаад байдаг юмаа гэсэн. Хэ хэ

Япон хvн

2008-10-04T04:45:00.000-07:00

Японд ирээд 3 жилийн нvvр vзэж байна. Энэ хугацаанд олон ч зvйл тохиолдож, vзэж харж, сурч мэдэж авлаа.

Амьдарч хоолыг нь хороож байгаагийн хувьд япон улсыг муулахгvй ээ. Мэдээж эхэндээ бэрхшээлvvд тулгардаг л байлаа. Одоо бол aжилдаа ч дасаад ер нь бол дажгvй шvv. Нэг vеэ бодвол ч япон хvмvvстэй ч харьцаж сураад байна. Олон хvн сайтай муутай. Надад таалагддаг чанар ч бий, таалагддаггvй чанар ч бий.

Таалагддаг зvйлс

Их ажилсаг. Хийх ажилгvй байсан ч хар vvрээр босчихсон хоггvй цементээ шvvрдээд л зогсож байдаг юм. Манайхан тэгж ажилладаг бол ч єдийд хєгжихийн дээдээр хєгжчихсєн байгаа биз. Би ч єєрєє залхуу дєє. Ялангуяa гэрийн ажил гэхээс л vстэй толгой арзайгаад байдаг юм. Гэхдээ энэ зангаа засах гэж мэрийж байгаа шvv.

Ном их уншдаг. Байнга нэг ном євєртєлж явдаг. Тэгээд л жаахан л сиймхий гарвал тэрнийгээ уншиж байдаг. Хааяa ч номын цагаан солио тусчихдаггvй юм байх даа гэж бодогдохоор. Манай тvvхийг надаас илvv мэддэг япон хvн ч байх жишээтэй. Би ч ном унших дуртай. Бага байхын л уран зохиолын ном уншдаг байсан юм. Харин тvvхийн ном унших нэг их сонирхолтой байгаагvй л дээ. Одооноос харин япон хvмvvст муугаа vзvvлэхгvй шvv гээд тvvх сонирхож эхлэх гээд байгаа гэсэн. Хараахан эхлээгvй...

Багаар ажиллах чадвартай. Монголын талаар нэлээд дэлгэрэнгvй мэддэг танил япон маань монгол дахь ажлын заруудад байдаг "Багаар ажиллах чадвартай" гэсэн шалгуурыг гайхаад байсан. Энэ чинь японд мэдээжийн зvйл. Хэрэв тухайн хvн багаар ажиллах чавдаргvй бол хаана ч ажилд орж чадахгvй ш дээ гэж байсан юм. Миний хувьд япончуудтай ажиллаaд сураад байгаа. Заримдаа ойлголцохгvй зvйл гарна шvv. Учрыг нь олж байгаамаа хєєрхий.

Харилцааны соёл сайтай. Тонголзоод л, уучлаарай гээд л байна шvv дээ. Эхэндээ дасч єгєхгvй л байсан юмдаг. Дэлгvvрт ороход худалдагч нар нь тонголзоод л, тавтай морил гэж орилоод л... Энэ бол наад захын жишээ. Гэтэл манай монголд бол худалдагч нартаа загнуулаад, цэхэлзvvлээд л, мєнгєгvйгээрээ дуудуулаад л...

Хувийн ухамсар сайтай. Мэдээж ухамсар муутай хvн байж л байдaг даа . Тухайн хvний мэдлэг боловсрол, хvмvvжлээс шалтгаалах зvйл...

Ажилдаа чин сэтгэлээсээ хандана. Захирал нь энгийн ажилтныхаа хийдэг ажлыг хийж л явдаг. Манайд бол захирал, дарга, босс гэвэл бvгд л бvдvvн, хєдєлж ядсан байдаг даа. Энд бол дарга нар туранхай. Хогоо шvvрдээд л явж байх жишээтэй. Ажилтан нь алдаа гаргахад дарга нь хамт хариуцлага хvлээнэ. Харин монголд бол дарга нар буруугvй, бvх хариуцлагыг хєєрхий муу бор ажилтан нь хvлээнэ...

Хvvхvvд нь ганган. Гэхдээ манай хvvхнvvдийн унаж vхээд байдаг алтыг хэр барагтаа хэрэглэхгvй. Єєртєє таарсан гоёл хэрэглээд л явж байдаг. Хэн ч тvvнийг алт зvvгээгvй байна гэж хэлэхгvй. Гэтэл манай хvvхнvvд цалин нь хаанаа ч хvрэхгvй байж чих, гараараа дvvрэн алт зvvсэн байдаг даа...

Амралтын єдрvvдийг єєртєє амрахад зoриyлж чаддаг. Гэр бvлээрээ хаа нэгтээ зугаалах, спорт зааланд очих, номын сан орох гээд л.

Залуучуудаасаa илvv эмээ євєє нар нь нээлттэй. Тусархаг хvмvvс ч их бий.

Аливаа юмыг зохион байгуулалт сайтай зохиож чаддаг. Хvн бvр єєрийн vvргээ ухамсарладаг.

Таалагддаггvй зvйлс

Эрчvvд нь нэлээд хvvхэмсэг. (no comment гэсэн)

Юманд хаяа хэтэрхий "vрvсай" ханддаг. Хэт нарийн ширийн юм шаардаад байдаг юм. Ялангуя манайхны єє яaхав тэгж байгаад болчихно гэсэн юмыг дахин дахин нуршаад, асуугаад байдаг талтай. Эхэндээ лайтай санагддаг байсан бол одоо дасах шинжтэй.

Ямар нэг vдэшлэг, идэж уух юм зохиовол дандаа 1 дэх єдєр гээд л ажлын єдєр зохиохыг нь яaна. Монголд бол сайхан ажлаа пялж болно доо. Энд бол тийм юм байхгvй. Бvр тасартлаа уусан хvн єглєє нь ажилдаа яг цагтаа гозойж л байна. Шартсан vед vнэн лайтай.

Таргалахаас vнэн айна. Ямааны 3 байж л тарганаа гайхаад байна гээч. Би хажууд нь бол торх болчихож байгаа юм даа. Сvvлийн vед тэд нарыг дуурайгаад турах юмсан гэсэн євчтэй болоод байгаа. Овоо амттан шимттэн идэхгvй байгаа хэрнээ л таргалаад байх янзтай шvv энэ японд. Гэм нь "чоко"-ноос бол vнэн амиа тавьчихаад байх юм. Хvмvvсээ "чоко"-ноос гарах арга зам байвал хэлж єгєєрэй.

Хvvхнvvдийх нь алхаа ерєєсєє таалагддаггvй юм. Хєлєє албаар дотогш нь майга гишгэж алхаж явна гээч. Майга хєл нь улам майга болчихдог юм.

Залуухан эрчvvд нь хvvхэн шиг. Хvvхнvvд нь майга алхаж байхад зарим залуучууд бол яг мodel алхаж байгаа юм шиг л алхана.

Залуучуудтай нь тэр болгон найзууд болох хэцvv. Нэг л их мєрєє хєєсєн улсууд. Энд бол гадныхан л хоорондоо дажгvй найзууд болдог. Япон залуучууд, хvvхнvvд англи хэлтэй хvмvvс, англиар ярьдаг орнуудын хvмvvсийн араас бол гvйгээд байна шvv дээ.

Зарим хvvхнvvд нь ёолкны мод шиг хувцаслана. Алхаж чадахгvй байж нээх єндєр єсгийтэй юм ємсчихєєд нээх сонин євдгєє нугалж алхана.

Нэг их дотносоод биш энгийн харьцаад явахад нэг иймэрхvv. Бvр дотносоод, гэр бvл болоод ирэхээр бас єєр ааш араншин илэрч болох юм.

(Энэ бичлэгийг анх блог нээж байхдаа л бичээд хадгалчихсан байсан юм. Тухайн vед санаанд орсноо бичлээ. Яваандаа дахиж оруулж ч магад)

Сайн ойлгоод дараа нь тайлбарла!

2008-10-04T04:37:00.000-07:00

Өнөөдөр танилынхаа блогоор орж хэслээ. Тэгсэн чинь Монголд байхдаа авсан фото зураг бас сэтгэгдлээ бичжээ. Зарим нэг Монголын ёс зан заншилыг буруу ойлгосон бололтой юм. Сайн тайлбарлаж чадаагүй бидний хэдэн орчуулагч нарын буруу л даа. Ер нь бид нар өөрсдөө ёс заншилаа дагадагч гэсэн гүн утга учрыг ойлгохгүй зүйл их байх юмаа. Тэр гүн утгыг нь олоогүй зүйлээ олигтой тайлбарлахгүй хаячихаар л тэр хүндээ буруу ойлголт болоод үлдчих юмаа. Хаа ч очиж Япончууд гадны ёс заншилыг ойлгодог хүмүүс. Монгол ёсонд таарахгүй гэвэл нэг их зөрөөд байдаггүй юм.Тэгж бодоод өнөөдөр хэр чинээгээрээ л хөөрөгний тухай тайлбар хийлээ. Мэдэхгүй зүйлээ сайн судлаад би тэр талаар тодруулсан гээд засаад өгөөд байвал нтернетэд буруу хазгай мэдээлэл тавигдахаас сэргийлэх л юм байна. Залхуурахгүй асууж сураглаж, уншиж бүрэн мэдээлэл хүнд өгөх нь зөв биздээ?

Монгол наадам

2008-10-04T04:29:00.000-07:00

Их Монгол улс байгуулагдсны 801 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 86 жилийн ойн баяр болж шинэ залуу арслан, заан, начин төрсөн сайхан наадам болж өнгөрлөө. Нар хур тэгширсэн наадмын дэнжнээ хүчит 512 бөх эр бяраа сорьсоноос Хөвсгөл аймгийн Шинэ идэр сумын харьяат, Хүч спорт хорооны бөх, Монгол улсын заан Мөнхбаатар түрүүлж, Доржсамбуу заан үзүүрлэж, Монгол бөхийн хорхойтнуудын тааврыг зад эвдэж сүүлийн хэдэн жил болоогүй сайхан наадам боллоо. Сайхан наадам гэдгийн учир нь өнөө ахмад бөхчүүд аврагуудаас наадамд түрүүлээгүйд оршиж байгаа юм. Наадамчин олон маань уйдамхай ч юм уу хаашаа учиртай юм бүү мэд, нэг хүн үргэлж түрүүлэх нь сонирхолгүй байдаг бололтой. Нэг юмуу хоёр бөх дараалан наадамд түрүүлээд байвал "найраа" энэ тэр гээд яриа гараад ирнэ шүү дээ. Бас арга ч үгүй байх л даа. 512 бөх барилдаж байгаа болохоор... Шинэ арсланд Цагдаагийн хошууч цолыг Цагдаагийн Ерөнхий Газраас олгосон байна лээ. Юутай ч олон жил хүлээсэн шинэ арслан төрлөө. Энэ жилийн наадмыг найраатай болсон гэж хэлэхгүй биздээ та минь ээ! Хурай, хурай, хурай хэмээн жирийн наадамчин хурайлах авай.

сурын харваа

Эрийн гурван наадмаас арай хоцорч хөгжиж байгаа нь сурын харваа байхаа. Жирийн нэгэн наадамчин тэр болгон сурын талбай руу явахгүй шүү. Сурын харвааг хөгжүүлэх талаар тэр сур харваад, бай шагнал аваад байгаа харваачид болон зохин байгуулагч нар боддог болов уу? Уг нь бас нэг нарийн учир утгатай эд байгаа байхдаа. Сурын талаар ойр зуурын сонинг дуулгаж байгаарай блогчид оо! Миний мэдэхийн Р. Гончигдорж гишүүн сурын харвааны талбайгаар жил бүр очиж сум тавьдаг гэж сонссон юм байна. Юун төлөө эрийн гурван наадам билээ дээ. Нэгийг нь огт мэдэхгүй байна гэж муухай даа. Уг нь урайнхай сураас бусад сурд эмэгтэй хүн ч харваж болдог гэсэн. Сайн танилцуулбал би ч гэсэн харвах гээд явах ч юм билүү. Хэ хэ

хурдан морь

Энэ жилийн наадмаар хурдан морьны барианы зурхай явсангүй. Телевизээр бол харсаан. Бүгд л харсан юм чинь тэрийг энд бичээд яахав. Би наадам хэсээд явахгүй ч гэсэн хаяа хурдан морь үздгиймаа. Барианд орж байгаа байгаа хүүхэд, морьдыг хараад нөгөө сэтгүүлч Ш. Гүрбазарын хэлснээр самсаа шархирана шүү дээ. Арга ч үгүй биздээ Монголчууд тэгж наадаж, бүтэн жилийнхээ стрессийг тайлдаг юм шиг байгаа нь. Өөрийн эрхгүй самсаа шархирч уйлах чинь нүүдэлчин бидний асар том соёлын минь нэг хэсэг шүү дээ. Гадны хүн дагуулаад хурдан морь үзүүлж үзсээн би. Тэд нар бол "хөөрхий дөө" гэхээс биш нүдэнд нь нулимс гялтахгүй шүү дээ. Би Монголчуудынхаа энэ нялхамсуу занг нүүдэлчид стрессээ ингэж л тайлдаг юм байна гэж ойлгодог. Харин та бүхэн минь юу гэж боддог вэ? Монгол наадам минү зээ...

Хүний бүтээсэн бүхэн учир утгатай

2008-10-04T04:26:00.000-07:00

Энэ чулуун мэлхий Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын нутагт бий гэдгийг бүгд мэдэх байхаа. Хүний хийсэн бүтээсэн бүхэн чухал санаа агуулсан байдгийн адилаар, энэ чулуун мэлхий ч өөрийн гэсэн түүхтэй бас учир утгатай билээ.

Тэртээ 13-р зуунд Монголын их хаан Өгөөдэйн зарлигаар Орхоны хөндийд Их Монгол Улсын нийслэл "Хархорум" хотыг байгуулсан гэдгийг ч бүгд мэднэ. Дээрх чулуун мэлхий, одоогийн Хархорингийн орчим 4 ширхэг байдаг ба "Хархорум" хотыг мэлхий хамгаална гэсэн утгыг агуулсан гэж тайлбарладаг. Галав юүлэхээс өмнө манай дэлхий дээр үлэг гүрвэлийн амьдрал ноёрхож байжээ. Үлэг гүрвэлтэй хамт амьдарч байсан амьтдаас одоог хүртэл амьдарч байгаа амьтан бол яст мэлхий. Бас урт настай амьтан. Монголчуудын дунд, Манай дэлхий яст мэлхийн нуруун оршиж альваа аюул ослоос яст мэлхий дэлхийг хамгаалдаг тухай домогт өгүүлдэг. Чухам энэ л домгоос сэдэвлэн Хархорум хотын 4 талд эдгээр 4 мэлхийг бүтээн босгосон байна.

4 мэлхийн 1-р мэлхий "Эрдэнэзуу хийд"-н зүүн хойно, 2 дахь мэлхий нь баруун урд уулын орой дээр, 3 дахь мэлхий нь Хархорины тариалангийн талбайд, 4 дэхь мэлхий нь Хархориноос Орхон голоо өгсөөд явахаар байдаг юм билээ. Тэртээх 13-р зуунаас он жилийн түүхийг элээсээр 4 мэлхий маань эх орныг минь хамгаалсны хүчинд МОНГОЛ УЛС Орос, Хятад 2 орны дунд тусгаар улс байсаар ч байгаа юм билүү? хэн мэдэхэв дээ. Хүний гараар бүтсэн бүхэн учир утгатай.

Уйгарын хар балгас

2008-10-04T04:23:00.000-07:00

Хархориноос Орхоны гүүрээр гарч, чанх хойноос ирж байгаа цахилгааны төмөр шонг хөндлөн гарч, зүүн хойшоо чиглэн 32 км орчим яваад нэг эртний балгас байдаг. Нутгийн иргэд тэр балгасыг “Хар балгас” гэдэг. Хар балгасыг хэн хэзээ байгуулаад бас хэзээ хэн мөхөөчихсөн талаар Монголын түүхийн хичээл ордог байсан Дулмаа багшийн лекцээс санаж байгаа хэсгээсээ оруулж байна. 7-р зууны дундуур Монгол нутаг дээр Түрэг улс ноёрхож байжээ. /Одоогийн Түрк, Казакууд юм шиг байгаан/ Түрэг улсын нэг овог аймаг болох нөхдүүд бослого гаргаж ялсан нь Уйгарчууд байжээ. Ингээд Монгол нутаг дээр 100 гаруй жил өөрсдийн ноёрхолыг тогтоож байхдаа Орду-балык гэдэг хотыг байгуулсан нь түүхэнд “Уйгарын хар балгас” гэж тэмдэглэгджээ. Гэхдээ хотын нэр нь эх сурвалжууд дээр өөр өөр тэмдэглэгдсэн гэж байгаан. Уйгарын хар балгас нь Уйгарын хааны өргөө, төрийн яам, гар үйлдвэр, худалдааны хороолол, шашны сүм, бэхэлсэн цайз хэрмээс бүрдсэн бөгөөд уртаашаа 25 км зайд үргэлжилсэн их хот байжээ. Хар балгасыг 840- өөд оны үест Енисейн Хиргис нар галдан шатааж эвдэн сүйтгэжээ. Хиргис нь одоогийн Киргизүүд. Монгол нутаг дээр бас 50 орчим жил ноёрхосон юм гэнэ лээ. Их дайнч, улсуудын нутаг дээр эртний хот үлддэггүй юм байнаа. Хүчтэй байсан юм болохоороо их ч юм хийсэн байх юм, их ч юм эдвэж, эвдүүлсэн байх юмдаа. Хар балгас Архангай аймгийн Хотонт сумын нутагт Орхоны хөндийд байдаг. Хархорин орчмоор явбал нэг очоод үзэхэд сонирхолтой шүү. Тэгээд Хар балгасаас зүүн хойшоо 50 орчим км яваад л Өгийнуур дээр очоод амарчихгүй юу. Дашрамд хэлэхэд Хиргисүүд 50 орчим жил ноёрхож байгаад дараа нь Монгол нутаг дээр Хидан улс мандан бадарчээ. Тэр Хиданчуудыг чинь Монгол язгуурын хүмүүс гэж эрдэмтэд үздэг гэсэн.

Хөгнө Хан уулын домог

2008-10-04T04:13:00.000-07:00

Элсэн тасархайн зүүн хойд талаар Хөнгө хан хайрханы бараа сүртэйхэн харагдана.
Түүгээр явах болгондоо аль багадаа сонсож байсан домог санаад ордог юм.
Энэ сүрдэм хайрханы нэр үүсэх үйл явц тэртээ олон жилийн өмнө, Халхыг Манжид дагаар орох тэр үед болжээ.
Хайрханы хамгийн их бартаатай уулын тагт Халхын өндөр гэгээн Занабазар өөрийн хэдэн шавь нарын хамт нэгэн гайхамшигтай дуганыг босгожээ. Тэр дуган нь алтан ганжиртай, зуны цагийн хурал ном хурах, нэг ёсондоо бурхан шашинд нэвтрэх даянч лам нарын газар болгох зорилготой байв.
Гэтэл тухайн цаг үеийн байдал ороо бусгаа Халхын хант улс, Зүүн гарын хант улсын хоорондын зөрчил дээд цэгтээ хүрч байв. Халхуудыг Өөлдүүд дайлаар ирэхэд Халхын ард түмэн ялангуяа Эрдэнэ зуу орчмын сүсэгтэн олон Өндөр гэгээнийг даган Манжид дагаар орон дутаасан байжээ.
Өөлдийн цэргүүдийг тухайн нутагт цөмрөн орж ирэхэд тэр хавьд айл, амьтан, мал хөрөнгө бараг үлдсэнгүй. Өөлдүүд ганц нэг амьд мэнд үлдсэн хүмүүсээс уулын таг дээр байдаг дуганд хэсэг хүн амь хорогдож байгааг мэдэж, хайсан боловч олдохгүй байв.
Өглөөн ургах нарнаар зэргэлдээх уулын орой дээрээс эсрэг талын сүрлэг сайхан Хайрханы тагт нэгэн сүм алтан ганжираа наранд гялтгануулан үзэсгэлэнтэй сайхан харагдах нь тэнд ямар ч байсан амьд хүн бий, тэднээс бусдыг хаашаа дутаасныг асуух, эс хэлвээс ял тулгах зорилгоор алтан ганжирт сүмийн зүг зэвсэглэн морджээ.
Тэнд ойролцоогоор 100-гаад лам нар байсан ба Өөлдүүд биднийг олж ирэхгүй нь лав хэмээн итгэж дуганаа сахиж үлдсэн байжээ.
Өөлдийн цэргүүд гар хоосон лам нартай нүүр тулмагц өөрсдийн асуултыг тавьсан боловч, тэд ам өчиг алдсангүй.
Ойрдын цэргүүд гартаа ганц зэвсэггүй хөөрхий лам нарыг хөнгөлөн хороож, алтан ганжирт дуганыг ч мөн шатаан сүйтгэжээ. Түүнээс хойш хайрханыг Хөгнө Хан гэдэг болсон юм гэнэ лээ.

(Хүүхэд байхдаа сонсож байсан болохоор дуганы нэр, Хөгнө ханы өмнөх нэр зэргийг мартсан байна. Мэдэх хүн хэлж өгөөрэй)

Шашны талаар эргүүцүүлэл

2008-10-04T04:09:00.000-07:00

Манай шашныг дэлхийд ... -н сая хүн шүтдэг...

- Манай урсгал нь Христийн загалмайг аврал гэж үздэггүйгээрээ бусдаасаа давуу талтай...
- Уламжлалт сайхан шашинаа шүтэх хэрэгтэй...

Саяхан болтол шашин нь хар тамхи байсан болохоор тэр биз, бидний энэ талын ойлголт баахан зөрчилтэй..
Шашныг харьцуулна гэдэг өөрөө асуудал. Юугаар нь харьцуулахын?
Хорвоогийн үнэн гэж үзвэл аль нь илүү үнэн бэ? гэдэг шалгуур хамгийн оновчтой нь байх. Гэтэл шашны онцлогоор үнэн нь өөрөө итгэсэн эсэхээс хамаараа явчдаг. Энэ нь цаашлаад бид юунд яаж итгэдэг вэ болоо явчина..
Ихэнхи хүмүүс дээр байгаа шиг бүр марзан гэмээр шалгуураар шашныг харьцуулдаг. Яджаахад тэрүүгээрээ талцаа явчина. Сонголтоо яаж хийх нь тэдний хэрэг л дээ.. Гэхдээ энэ нь шашны тухай ойлголтыг улам төөрөгдүүлж байна. Аминист биш л бол яалтачгүй тухайн хүний амьдралд шашин маш их нөлөөтэй. Амиа хорлож үхэх үү, байх уу? үхэхдээ үхэр буугаа яахуу ийхүү? гээд тэр хүний амьдрал шашнаас ихэд хамааралтай болдог аргагүй чухал сонголт. Гэтэл зарим оронд хүүхдийг багаас нь шашинжуулаад сонголт хийх эрх чөлөөг нь булаан авдаг. Уул нь бүх хүн эрх чөлөөтэй. Бурхнаас ч юмуу бидэнд өгсөн агуу хувь хишиг юм.

Үнэндээ ямар ч шалгуур тавьсан аль ч шашин тэрийг чинь хангана. (эсвэл Буддист ламаар америк чөтгөрийг, христ ламаар Монгол чөтгөрийг даруулж үзхиймүү? ) Аль нэгийг нь илүүд үздэг нь бид үлдсэн хэдийг хангалттай мэддэггүйнх. Тэгэхээр сонголт хийхэд шалгуур хангалтгүй болоод байгааз? Тэгвэл харьцуулалт хийхгүйгээр хэрхэн сонголт хийх вэ? Бүр сонголт хийх үү, хийхгүй юу гэсэн "сонголт" хийж ч магадгүй. Хэрэв итгэл зөвхөн оюун ухааны логик тооцооллоос хамаардаг бол энэ мэтчилэн хэцүү болно. Яахав тэр талаас нь аваад үзье л дээ:
Шашны сургаалыг мэдлэг гэж бодоод сонголтоо хийе гэсэн ч бас асуудал.
Библи, Коран, Буддагийн сургаалыг гялс уншчаал сонгоол сонгоол явчдаг бол ч яахуу. Шашны сургаалын хувьд аль түрүүлж мэдсэндээ талтай хандах гээд байдаг. Түрүүлж орсон мэдлэг нь тархинд суугаад тархи тэр мэдлэгийн дүрмээр сэтгэж эхэлнэ. Яг хэл сурч байгаа юм шиг. Анх сурсан хэлээрээ сэтгээд байвал шинэ хэл сайн сурч чадахгүй. Яг зэрэгцүүлээд судалж болох л юм. Тэгвэл сонголт хийхэд бүр ч хүнд болох байх, шашин бүрд агуу зүйлс, үнэний хувилбарууд оршин байдаг. Сонголт гэдэг чинь нэгийг нь аваад нөгөөг орхихын нэр. Эцэстээ юунд ч итгэж чадахаа байсан атейст гарах байлгүй. Зовлонтой нь нэгтгэж ойлгоё гэхээр бие биеэ үгүйсгээд байдаг. Явж явж тархи гээч эрхтний ажиллах зарчим нь логик болохоор сургаалиа аль логиктой тайлбарласан нь хүний итгэл хүлээгээд байх шиг.
Бид шинжлэх ухаанд шууд л итгэдэг шүү дээ. Ямар нэг юм нотлох болвол ШУ -р батлагдсан гэж амы нь таглана. Эргэлзээгүй нотолгоо болдог учир нь ШУ -ний үндэс нь логик юм. ШУ -ч биш бүхэл хорвоо ертөнцийн утга нь логик шүү дээ. Биш гээд маргасан ч тэр чинь логикгүй бол тэгээл явцгүй. Илэрхий худлаа зүйлийг ч логиктой тайлбарлачихад шууд л итгэдэг. Энэ санаагаа итгүүлэхийн тулд би логиктой ярихаас аргагүй.. Тэгвэл хамгийн логиктойгоор нь ШУ -г шүтвэл яасийн? Зарим нь Эйнштэйний зурагны өмнө залбирал үйлдэх тухай бодож байж магадгүй. Аугаа их дээд нэгэн зүйлийг мэдрэх, түүний өмнө мөхөс мэт мэдрэмж бүгдэд л төрдөг.
Гэвч 500 -д жил судалсан хамаг ШУ -ний маань тайлбарлаж чадахгүй зүйл улам л ихсээд байна. Ямартаа ч логикын хувьд хамгийн зөрчилгүй үнэн бол Cogito ergo sum. (Сэтгэж байна, тиймээс би оршиж байна. Р.Декарт.)
Хэнд ч ойлгогдохоор энгийн түвшинд би сонголт хийх шалгуураа бүхнийг, эсрэг үзлээ ч өөртөө шингээсэн нэгдмэл, цорын ганц, хувиршгүй байхаар тавина. Тэгээд "олж харах" -ыг хичээнэ дээ..

Бурхан халдун

2008-10-04T04:04:00.000-07:00

Далай Их Хаан маань энэ өдөр мэндэлжээ.

Монгол түмний ариун дагшин шүтээн Бурхан халдун уулыг тахих ёслолыг үзсэн фото дурсамжаа дэлгэе гэж бодлоо.. 2006 оны 5 сарын 22.
Дээд дунд доод гэх гурван овоо байдаг. Доод овоо нь уулын бэлд, дунд овоо нь уулын дунд хавьцаа байдаг бөгөөд энэ харагдаж буй зургийг дунд овоо байдаг уулын орой дээрээс авсан юм. Энэ уулын оройг дагаж (зүүн гар тал руу нь) дээш мацсаар тээр тэнд харагдаж буй овоон дээр очно доо.. Уулын орой гэхэд цэлийсэн том талбай. Талбайн дунд бараг хүний гараар хийсэн гэмээр хөмөрсөн тэвш мэт тавцан байх. 10 н давхар барилгаас өндөр энэ уулан дээрх уул зураг дээр харагдаж байна. Харин дээр нь байх шовгор нь Дээд овоо юм. Доод овоо буюу уулын бэлээс шөнийн 2, 3 цагт гарч дээш мацсаар цаана харагдаж байгаа том уулын оройн захад ирэхэд нар мандсан юм.

"овооны эх таньдаа, а харин олзны их маньдаа"..

Тайх ёслол..

түүх..
Найман зууны дараа ч эх нутгийнхаа дээр намирсаар..

Хааны хөрөгийг бүтээж залах ёслол..
Харин энэ түвдийн шарын шашны бурхан шиг зурчихсан зурагны тухай Ганбаагийн блогоос уншаарай..
нэгэнт шүүмжилснийх зарим зүйлийг хэлэхгүй өнгөрч болохгүй нь.. Монгол үндэстний үндэс Их хааныхаа эрхэм шүтээнийг хүмүүс юугаар тахидагийг хардаа..
Анх явах болчихоод л миний сэтгэл хөдөлсөн юм. Уул гүвээ даван, гол горхи, шавар шалбааг туулан ойртох бүр улам догдлоод л.. Элгээрээ шаварт хэвтсэн машинаа сэвхийтэл өргөөд цааш явахад хөөрч хөвөлзсөн сэтгэлд бүр ч хүч орох шиг.. Тэр л эрч хүчээрээ бидний хэдэн нөхөд шөнөжин дээшээ мацсаар оройд нь гарч очиход наран мандаж таарсан нь ёстой л үгээр өгүүлшгүй сайхан мэдрэмж байсан юм.
Гэвч тэгэж хөөрсөн сэтгэлийг минь гол горойтол харлуулсан хэдэн муухай зураг оруулах нь дээ..

"тэнд хогийн сав байгаагүй"...

хамт явсан нэгэн ТББ -н залуус болон бидний хэдэн нөхөд үүнийг харчихаад хаяад явчихаж төвдөөгүй юм..
зөвхөн хоосон архины шилийг бөөгнүүлэхэд .. бусад хог хаягдал хэдэн арван шуудай болсон билээ.
Лааз түүсийн. Тэнд очсон ганган залуусын зарим нь шоолж л байсан. Очоод хаясан хогий нь хамт цэвэрлэе гэхэд ичээд, дургүйцээд байсан хүмүүсээс бид нар ичээгүй ээ..
энэ гоё дээлтэй хүн ч тэнд байсан. Монголчуудаа! шүтээн дээрээ хогоо битгий хаяарай! гээд хэлчихэд тэнд байсан хүмүүс үгэнд нь орохоор л байсан даа..
за энэ балиар сэдвээ орхиод гоё юм ярья..

Морь унаж гарч ирсэн уулын спортын мастерын дэргэд Монгол эр хүний шинжийг үзүүлсэн сум нутгийн эрхэм ах. Азтай ч дарсан зураг..
бишрэлтэйд бишрэнгүй нь биширмээр..

8 -н зууны тэртээ Эзэн Чингис Хааны харж байсан уул нурууд, мандах нар, хөх тэнгэр, гишгэж байсан Бурхан халдун уул..

Цэнхэрлэн харагдах эх нутгаа, эзэнт гүрнээ хараад юу боддог байсан бол?
..Магадгүй ирээдүйн тухай бизээ.

Бидний шүтээн – 2-р анги

2008-10-04T03:52:00.000-07:00

Бас л гоё зураг байгааз? Одоо бол харин магт магт... Ямар нэг зүйл гажуудуулаагүй цэвэр буддын шашны зураг байгаам. Өмнөх анги дээр нь мундаг болоогчид тоож сэтгэгдэлээ үлдээсийм чинь 2-р ангийг нь бичихээр шийдлээ. Хоёрдугаар анги ихэвчлэн нэгдүгээр ангидаа хүрдэггүй тэ? Киноны хувьд? Matrix л лав сүүлийн 2 анги нь “шал тэнэг” ангилалынх болчихсон. Зиа тэр ч яахав, маниусад падтайн биш... барууны хэв загварын нэг муу кино... Гэснээ кино муулаад давхичвал яахуу.

Өмнөх “ангид” өгүүлсэнчлэн хийморьтой хулгайч байж болно гэтлээ гажуудуулчихсан энэ Буддын сургааль гэж юум болоо? Дэлхий дээрх хар мянган шашин дотороос Эйнштэйнд “тоогдох” болсон шалтгаан нь юум болоо? Үйлийн үр мүр, хойд нас, буян нүгэл энэ тэрийнх нь учирийг мань мэтийн Академик аргаар физик, математик толгойдоо чихүүлчихсэн прагматикууд ойлгохгүйм шиг байлээ. Нэг л худлаа яриад байгаам шиг санагдаад байдий. Гэхдээ нэг онц таалагдсан зүйл бол Христос гуай шиг Аллах гуай шиг бүхнийг хийсэн бүтээсэн мөртлөө яахнуу гэдгийг нь харж байгаад болохгүйг нь Галт нуур луу шидээд байдаг “Нууц ноёнтон” гэж байхгүй бөгөөд өөрөөр хэлбэл бүхний араас зохицуулж байдаг Бурхан гэж байдаггүй гэсэн үзэл юм байгаам. Хүн төрөлтөн хэн нь ч бай Буддын сургаалиар замнаж Гэгээрэлд хүрвэл бүгдээрээ л бурхан болох боломж бий гэж их л “ардчилсан” сургаальтай.

Буруу зөрүү бурж байж алдас болох вий гэж гэнэт айчлаа. Гэхдээ яахав эхлэсийм чинь үргэлжлүүлнээ.

Дээр өгүүлсэн Гэгээрэлд хүрэх гэдгийг нь яааг онож тайлбарлачиж чадахгүйм байна. Ямартайч хүн бүрийн дотор бурхан байдаг бололтой. Харин хүрэх замынх нь “зураг” өнөөх Бодь мөрийн зэрэг гэж нэрлээд байгаа ном бололтой. Саваагүй зан хөдлөөд номын дэлгүүрт “гэгээрчих” санаатай хэдэн хуудсыг нь шагайж харсан боловч мэддэггүйд эрээн цоохор. Ойлгох бүтэн өгүүлбэр гэж байдаггүй.

Уншаад ойлгохгүйм чинь одоо яадаг хэрэгэв.

Манай аав гэж жинхэнэ “шүтлэгтэй” хүн нэг ширхэг бий “Монголд”. Аавын шахалтаар би хааяа гандан гарч хийморийн сан, 4н уулын сэржим энэ тэр уншуулнаа болоогүй. Дараа нэг тэгж явахдаа л лам гуайгаас нь, Жаа Хамаг Амьтаны тусын тулд гэдэг сургаалиа мунхаг ардад тайлбарлаж хайрлаа гээд суучий ерөөсөө.

Тэгээд дараа нь 3-р ангийг нь ч бичиж мэднэ...

Бидний Шүтээн

2008-10-04T03:50:00.000-07:00

Гоё зураг байгааз? Гэхдээ магтахаа байз хүлээ...
Саяхан телевизээр хөтлөгч Равдангийн нэг нэвтрүүлэг гарч байна. Мухар сүсэг болон Бодь мөрийн зэрэг номны тухай.

Буддын шашинтай гэх боловч бид хэрхэн гажуудуулж ойлгодог талаар, бид язгуураасаа Буддын шашиныг шүттэг байгаагүй ч 15, 16-р зууны орчмоос хүчтэй шүтэн ахуй амьдрал зан заншилд нэвт шингэн бараг л монголоос үүсэлтэй мэт болтлоо өөриймшүүлэн шүтжээ.
Гэхдээ нэг анхаарах зүйл байгааг Равдан сэтгүүлч надад ойлгуулах гэсэн хэрэг тэр юу хэмээвээс.
Буддын шашин хэрхэн Монголчуудын гол шүтээн болж ирсэн тухай.
Улс төрийн нөлөөлөл талаас нь олон хүн энэ талаар бичсээн. Харин цэвэр шашин шүтлэг талаас Будда юу номлодог талаар бидний өвөө эмээ аав ээж мэддэг билүү. Мэгмэд зээвий дэрчин жанрайсэг дэмэд чинбуу... тай ойролцоо хэдэн мэгзэм тарниас хэтрэхгүй л болов уу.
Буддын шашин Энэтхэгээс Төвдөд ирэхдээ бас л одоогийн бидний мухараар сүсэглэдэг хэлбэрээр тарни далд хүчинд итгэх байдлаар дэлгэрсэн бөгөөд Хожим Богд Зонхов “жинхэнэ” Буддын шашин юуг номлон сургадаг тухай судлаад бурханы сургаалийг Төвдөд дэлгэрүүлж. Тэр цагаас хойш Зонховын заасныг баримтлагч лам хуврагууд шар малгай өмсөн бусдаасаа ялгарах болсон гэнэ. Энэ нь хожим Шарын гэх урсгалын эх үндэс болсон гэж ихэнх судлаачид санал нэгджээ.
Монголд энэ Шар малгайтны хэлбэр илүү дэлгэрсэн бөгөөд Шарын шашин гэж нэрлэгддэг болтолоо “томорсон” байх юм. Гэхдээ бас л хэлний барьераас болоод нөгөө Төвдөд дэлгэрсэн хэлбэртэй төстэйгөөр хий хоосон тарни цээжлэн мухраар сүсэглэн шинжлэх ухаанч бус аргаар шүтээд дасчихжээ. Алберт Эйнштэйн:
-Шинжлэх ухаанч шашин гэж байдаг бол тэр нь Буддын шашин юм гэсэн гэнэлээшд уул нь. Гэтэл бид яав.
Дээр өгүүлсэн нэвтрүүлгээр нэг нөхөр, үнэндээ баригдсан хулгайч бололтой. Цагдаа ах асууж байна. Чи хулгай хийчээд дараа нь яасан? Хулгайч эр:
-Гандан гарч хийморийн сан тавиулсан. Цагдаа:
-Яаж байгаа чинь тэрэв? Хулгайч:
-Баригдахгүй байх гэж хийморийн сан тавиулсан.
Энэ чинь одоо юу вэ. Би лав тачигнатал инээж аваад дараа нь Равдан сэтгүүлчид “загнуулав”. Равдан:
-Бид чинь хэнийгээ шоолж байгаа хэрэг вэ. Буруу сурталаар шүтэх болсон маань бид бүгдээс өөрсдөөс минь л болж. Яагаад хэмээвээс танд ганданд хийморийн сан бус Хамаг амьтаны тусын тулд хэмээгч Буддын сургаалийг яриад өгье гэвэл та аягүй л бол Хийморийн санг нь илүүд үзнэ. Яагаад гэвэл Хийморийн сан чинь “баригдахгүй” байхад чинь хэрэгтэйм чинь...
Күү ер дөө. Ингэж ч шүтэх гэж. Дээрх зураг бүүр инээдэмтэй нь.
Чингис хаан маань Тангад улсыг дайлаар яваад Тэнгэрт заларчихсан. “бурхан болох” гэдэг үгийг энд зориуд хэрэглэсэнгүй. Гэтэл нөгөө Тангад улсынх нь Шүтлэгт өөрийг нь “хольчихсон” байна бус уу. Түүх үл мэдэгч өчүүхэн надад тийм л харагдаад байна.

Бас нэгэн зүйл монгол улсын үндсэн хуульд Монгол улс бүх шашинг тэгш үзнэ гэсэн үзэл хандлага байдаггүйсэн биш билүү. Тэгвэл энэ зураг нөгөө Орвелийн Animal Farm дээр гардаг шиг зарим амьтан бусдаасаа илүү тэгш эрхтэй гэсэнтэй яаг таарчихсан юм биш үү.

Хм.. Аав, ээж, эмээ, өвөөгийнхөө шүтээн шашинаар баахан шүүмжилчихлээ. За тэрч бага хэрэг харин Эзэн Чингисээ л “гажуудуулж” шүтэх дээрээ тулчихгүй юмсан даа Хөх Ттэнгэр...

Угаалга

2008-10-04T03:47:00.001-07:00

Намар Брайтон бийч уруу зугаалж яваад ямар нэг сүмийнхэн угаалга (baptism) хийж байхтай таарсан юм. Цагаан хувцастай лам болтой хүн хүүхдүүдийг нэг нэгээр нь ус уруу аваачаад залбирал уншиж байгаад бүтэн биеэр нь булхаж байлаа. Намар аль хэдийн болсон байсан болохоор сэрүүхэн, тэр хүүхдүүдийг даарч байгаа байх даа гэж бодогдож байлаа. Уснаас гарсан тэд учиргүй сэтгэл нь хөдөлж дэвхцэж бүжиглээд л, дуулаад л.
Хүмүүс их сонирхож тойроод л байсан. Би гайгүй зураг ойроос авчихъя гэж бодсон ч бас саад болж төвдөөгүй юм.

Хөл хугалаарай

2008-10-04T03:45:00.000-07:00

Шинэхэн жүжигчин бүсгүй тайзан дээр гарах ээлжээ хүлээн, хөшигний ард зогсоно. Өөрийн үзүүлбэрээ дууссан туршлагатай нэгэн тайзнаас буухдаа бүсгүйд,
- Break a leg гэж хэлнэ. Магадгүй та кино ч юм уу, зурагтаар иймэрхүү дүрслэл харсан байхаа, яагаад гэвэл энэ хэллэг ялангуяa театрын хүрээнд маш өргөн хэрэглэгддэг юм.
Үгчилж орчуулбал хөл хугалаарай гэмээр, гэхдээ эсрэг утгаар нь хэн нэгэнд амжилт хүсэхдээ хэрэглэнэ.
Энэ хэллэг зөвхөн англи хэл дээр ч биш олон оронд олон хэлээр хэлэгдсэн хуучин идиом юмаа. Гарал үүслийнх нь тухай хэд хэдэн таамаглал байдаг юм байна.
1. Мухар сүсэг бишрэлийн нэг илрэл. Хүнд амжилт хүсч байгаа ч түүнийгээ эсрэгээр илэрхийлж лус савдагаас холдуулж байгаа оролдлого. Манай монголчууд ч гэсэн ялангуяа нялх балчир хүүхдийг хамгаалж муухай гэж дууддаг даа.
2. Анх Англид Элизабэт хатан хааны хаанчлалын үед театр ид хөгжиж байхад жүжигчид үзэгчдээс хөлийн зураас гэх зураасаар тусгаарласан талбайд тоглодог байв. Тоглолт таалагдахад үзэгчид мөнгө идэх юм шиддэг байсан бөгөөд тэр бүгдийг авахын тулд жүжигчид хөлийн зураасаа давах хэрэгтэй болдог байжээ. Хоёр дахь таамаг бол энэ зураасыг олон даваарай гэсэн утгаар "Break a leg" гэж хэлдэг болсон байж магад гэж тайлбарладаг юм байна.
3. Гурав дахь таамаг бол бүр Ромын үеэс үүсэлтэй байж магад гэж үздэг юм байна. Эртний Ромд гладиаторууд хоорондоо тулалдахад өөрийн хайртай тулаанчийг өрсөлдөгчийнхөө хөлийг хугал гэдэг байснаас энэ хэллэг үүссэн байх магадлалтай гэнэ. Тоймтой хэд нь энэ бас бус олон тайлбар байдаг юм байна.
Хэрэв танд хэн нэгэн хөл хугалаарай гэвэл амжилт хүсч байгаа тэр байх нь ээ.

Хорь түмэдийн Хорилдай мэргэний домог

2008-10-04T03:42:00.000-07:00

Гангаагийн хүсэлтээр эмээгийнхээ ярьж өгсөн хувилбарыг сийрүүлж тавья. Бага байсан болохоор зарим нарийн ширийнийг санахгүй юм.
Эрт дээр Хорь түмэдийн Хорилдай мэргэн хэмээх гөрөөчин байж гэнээ. Тэр нэг удаа Байгал нуурын эргээр гөрөөлж яваад, тэртээ холоос хэсэг хун шувуу нуурын эрэг дээр буухдаа өд сөдөө тайлж, үзэсгэлэнт охид болон хувирч усанд орж наадахыг харжээ. Түүнээс хойш тогтсон цагтаа очиж охидыг бургасанд нуугдан хардаг байв. Цаг хугацаа өнгөрөхөд үзэсгэлэнт бүсгүйчүүдийн нэгнийг онцлон хайрлах болж гэнэ. Тэгээд нэгэн өдөр хун шувуудыг ирж өд сөдөө тайлахад нь онцолж таалсан бүсгүйн өдөн дээлийг нуучихаж гэнэ. Буцах цаг болж бүсгүйчүүд хун шувуу болон нисэхэд дээлээ нуулгасан нэг нь аргагүй хойно хоцорч, Хорилдай мэргэний эхнэр болж амар жимэр хэдэн жил амьдарч, арван нэгэн хүү төрүүлсэн гэдэг.
Харин нэг удаа бүсгүй нөхрөөсөө миний өдөн дээлийг гаргаж үзүүлээч, өмсөж үзье гэж гуйжээ. Хорилдай мэргэн хэдэн жил хамт амьдарч, олон хүүхдийн эцэг эх болсон болохоор олон юм бодолгүй гаргаад өгтөл бүсгүй дээлээ өмсөж хун шувуу болоод тооноор нисч гарахын даваан дээр Хорилдай мэргэн хөлнөөс нь барьж аваад, татаж дийлэхгүй гар алдрахын цагт, за чи ингээд яваад өгдөг байж, харин үлдэж байгаа хөвүүддээ нэр өгөөд яв даа гэхэд хун шувуу гэрийг тойрон Галзууд, Хуасай, Хүбдүүд, Гушад, Шарайд, Харгана, Худай, Бодонгууд, Хальтан, Цагаан, Батанай хэмээн ганганаад нисэн одсон юм гэдэг. Эдгээр арван нэгэн хөвүүн хорь түмэдийн арван нэгэн овгийн эцэг бөгөөд манайх гэдэг айл Хуайсай эцгийн удам юм шүү дээ гэж ярьж билээ. Хорь түмэдийг хун шувуу гаралтай гэсэн тодотгол энэ домгоос үүсэлтэй юм гэнэлээ.

Rubin Museum of Art

2008-10-04T03:40:00.000-07:00

Энэ музей 2004 оны 10 сарын 4 нд, Гималай орчмын улс үндэстэний урлагийг олон түмэнд таниулах, хадгалах, сэргээх, бүртгэх гэсэн зорилготойгоор байгуулагджээ. Музейн үзвэрийн дийлэнх хэсгийг Буддын шашинтай холбоотой урлаг, эд зүйлс эзлэх бөгөөд хэдийгээр Монгол улс газар зүйн хувьд энэ бүс нутгаас хол ч шашны уламжлалаараа ойр гэдгийн баталгаа болж овоо хэдэн монгол үзмэр тавигдсан юм байна лээ. Зураг хөрөг баримлын хажууд гайгүй дэлгэрэнгүй тайлбартай, ороод гарсан хүн Буддын шашны талаар гайгүй мэдлэгтэй болоод гарахаар гайгүй сайн бодож зохион байгуулсан санагдсан. Байнгын үзмэрээс гадна бас үе үе дажгүй үзэсгэлэн гарчихна. Миний мэдэхийн 20 дугаар зууны эхээр Монгол, Хятад, Түвдээр аялсан англи эмэгтэйн авсан зургууд, тэмдэглэлээр тун дажгүй үзэсгэлэн, дараа нь монголын шашны эд өлгийн зүйл, урлагийн үзэсгэлэн гарсан байсан. Мөн монгол кино гаргах, монгол судлаачийн илтгэл гээд монголтой холбоотой арга хэмжээнүүд, бас буриад ардын дуу хөгмийн, тува хөөмийчдийн концерт бас үзэж байсан юм байна. Тэгээд энэ бүхнийг зохион байгуулачдын нэг нь ч болов монгол хүн байдаг байх гэж бодож байтал, дараа нь хүнээс монголын түүх сонирхдог энэтхэг хүн байдаг гэж сонсогдсон шүү. Хэрэв Нью Йорк хотод зочлох бол энэ музейгээр ороод гараарай гэх байна.
Хаяг нь:
Rubin Museum of Art 150 West 17th Street New York, NY 10011 212-620-5000 http://www.rmanyc.org/

Хогноос олсон зураг сая доллар хүрсэн нь

2008-10-04T03:38:00.001-07:00

Дөрвөн жилийн өмнө нэгэн өглөө Нью Иорк хотын оршин суугч Элизабэт Гибсон овоолсон хогны хажуугаар гарахдаа хогон дунд нэгэн тосон будгийн зураг байхыг олж харжээ. Тэр би абстракт зурганд тийм сонирхолтой биш, гэхдээ л хэн нэгний бүтээл ингээд хогон дээр хэвтэж байх нь харамсалтай санагдсан гэж ярьсан байдаг. Элизабэт зургийг гэртээ авчирч ханандаа өлгөжээ. Түүний нэг танил нь харин үнэтэй цэнэтэй бүтээл байж юуны магад урлаг судлаач хүнд үзүүл гэж зөвлөсөн байна.
Ингээд судлаад үзсэн чинь энэ зураг 1970 онд Мексикийн зураач Руфино Тамаёогийн "Гурван хүн" (Tres Personajes) хэмээх 20 жилийн өмнө хулгайд алдагдсан зураг байсан гэдэг. Элизабэт бүсгүй зургийг анхны эзэнд нь буцааж өгөөд $15000 шагнал (анх зургийг алдагдахад амласан) авчээ.
Зургийг анх 1977 онд $55000 үнээр Sotheby's дуудлага худалдаагаар Хьюстоны уугуул эр эхнэртээ бэлэг болгон авсан юм байж. Эзэд ойрмогхон энэ зургийг мөн л Sotheby's дуудлага худалдаагаар нэг сая дөчин есөн мянган долларын үнэ хүргэж заржээ. Зарсан орлогоосоо Элизабэт хүүхэнд тодорхой хувь хүртээсэн гэнэлээ.
Хулгайн хэргийг Холбооны Мөрдөх Товчоо шалгасаар байгаа гэнэ. Үнэтэй хог байгаа биз?

Бурхадын цэцэрлэг

2008-10-04T03:36:00.000-07:00

Колорадо муж улсын Колорадо спрингс хотын ойролцоо ийм нэртэй үндэсний цэцэрлэг (national park) байдаг. Элсэн чулууны сонирхолтой тогтолцоо бүхий энэ хэсэг газрын нэрийг уугуул америкийн индианчууд өгсөн гэдэг. Нээрээ л бурхад чулуу өрж тоглож байсан юм болов уу гэмээр өнгө будаг, хэлбэр дүрсний сонин цогц санагддаг.

Ийшээ зочилсон хэн бүхэн ямар нэг төлбөр төлдөггүй (энд бол үзэх юмтай газар болгон шахуу төлбөртэй байдаг), Чарлс Эллиот Пэркинс хэмээх хүний эзэмшилд байсан энэ хэсэг газрыг үр хүүхэд нь үзэх сонирхолтой хэн бүхэнд үнэ төлбөргүй үзүүлэх болзолтойгоор Колорадо cпрингс хотын захиргааны мэдэлд шилжүүлсэн гэж байх юм.

Чойжин ламын сүм

2008-10-04T03:34:00.000-07:00

Нэг л намуухан, Улаанбаатарт ийм газар олон байдаг бол сайхнаа гэж бодогдож байлаа. Энэ сүм хорьдугаар зууны эхээр баригдсан ба язгууртан голдуу хүмүүст зориулж хурал хурдаг байсан гэдэг. Бага байхад нэгэн том ламын занданшуулсан цогцос энэ сүмд бий гэх явган яриа сонсож байсан. Үнэн эсэхийг мэдсэнгүй. Олон сайхан баримал бүтээлтэй боловч тайлбарлаж, таниулахдаа нэг тийм тааруухан санагдсан. Гэхдээ л нүд хужирлах юм ихтэй юм байна лээ.

Эллис арал (Ellis island)

2008-10-04T03:25:00.000-07:00

Эллис арал дээр байрлах цагаачдыг бүртгэн нэвтрүүлэх газар 1892 оны 1 сарын 1 ээс 1954 оны 11 сарын 12 хүртэл ажиллаж нийт 12 сая цагаачдыг шалган нэвтрүүлсэн гэдэг. Одоо энд цагаачдад зориулсан музей байрлаж тухайн үед цагаачдыг ямар шалгуураар нэвтрүүлж байсан тухай дэлгэрэнгүй үзмэрүүд тавьсан байдаг. Дээр дурдсан 12 сая хүмүүс тухайн хугацаанд АНУ д ирж суурьшсан цагаачдын 70% нь юм гэнэлээ. Одоо 100 сая гаруй америкчуудын өвөг дээдэс чухам энэ газраар дамжиж америкт хөл тавьжээ.
Анх ирсэн цагаачдыг 6 төрлийн эрүүл мэндийн үзлэгээр оруулж, хувий чанартай 29 асуултанд хариулуулдаг байж. Эдгээр шалгуураар халдварт өвчин тээгч, сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй болоод гэмт хэрэгтнүүдийг илрүүлж буцаадаг байсан юм гэнэлээ. 1924 оноос цагаачлалын асуудлыг тухайн улсад суух АНУ ын элчин сайдын яаманд хариуцуулснаар үүгээр дамжих цагаачдын тоо эрс цөөрч улмаар 1954 онд хаажээ.
Монголчуудын сайн мэдэх "Загалмай зүүлгэсэн эцэг" киноны гол баатар Дон Корлеон Эллис арлаар дамжин Нью Иорк хотод ирдэг шүү дээ.

Торгоны замаар тэнүүчилсэн нь

2008-10-04T03:03:00.000-07:00

Намуу цэцэгсийн талбай дээр саатаж болдоггүйм гэнэлээ, шууд унтаад ахиж сэрдэггүй гэж ээж хэлнэ лээ...Замд таарсан элдүүтэй бацаан...муухай амьтан биш байна гэжүүдээ...Иссук-Кул Нуурын бийчэн дээр...Бас нэг замын танил, бишээ 2 замын танил...Бишкекийн цирк гэнээ, их сүртэй байгаа биз...Аан нэг музей гэнэ лээ. орж ямар үзэж амжисан биш...Спортын Комплекс...Хотын төвд байх Манас цэцэрлэгт хүрээлэн...их гоё юм байна лээ...Эээ эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтаны тусын тулд хар халуун бүгчимд ингэж суух чинь яасан ч гэцүүмбдээ. Шөнө хүртэл унтах гэхээр бүгчимдээд унтаж ч чадахгүй зовж байнаа энд. Ядаж байхад бас их хуурай юм бэ энэ агаар нь. Тэгээд их халуун болхоор амархан хөлрөөл, хөлсөндөө арьс жоохон түлэгдээл хорсоол, загатнаал биеэр элдэв юм туураад байна. Маажияа маажиж болохгүй, хүний нүд харуулж байгаал шааррр шарр гээл маажихаар нөгөөх биржийсэн юмнуудаас цус шүүрээд улам үрэвсээд байхын. Уг нь ээмэ өөвө тэйгээ гоё л байна санж. Энэ агаар усанд нь бас дасан зохицох гэж их удаан экологийн тэнцвэргүй байдал үүсгэх нь. Жоохон тух алдаад ирхийн сацуу муу цоорхой гэр минь санаанд бууж ирээл аав минь адуугаан хариулаал ар хөвчийн унагаа исгэрэнхэн давхиж ирээл царай муутай төрсөн ганц охиноо тэврэч дээш өргөн хамаг инээд хүргээл байдаг дүр төрх нь харагдаал ирхийн.

Аав намайг дурсдаг боловуу

Аав намайг үгүйлдэг болвуу

Тэртээх өдрүүдийг санадаг болвуу

Тэмүүлсээр үнсүүлснийг минь санадаг болвуу

Үргээлж аав миний сэтгээлд

Үүүрийн зүүдэнд үдшийн бодолд

Үгүйлээх бүрдээн нулимас цийлэгнүүлэн

Үнэрийг нь би салхинаас хайнаа( Сарантуяадав)...Хннн(санаа алдав)...За тэр дэмийрэх ч яахав, одоо ахиад 3 долоо хоноод л харилаа. Өдөртөө нэг удаа хооллож ходоодоо баярлуулдаг байсан бол энд ирээд өглөө өдөр орой гээд өдрийн 3 чанасан мах шарсан төмс идсээр нөгөө муу пигур маань бор шүүгээнд минь байдаг гурилийн түмпэн л гэсэн үг. Та нар одоо ирээдүйн мисс зисс гэж горидоод ч хэрэг байхгүй шүү. Түрүү долоо хоногт Киргиз явж ирэв. Алма-Ата-с Киргиз ийн хил хүртэл 3 цаг явдын байна, хил хүртэл гоё байсөөн, зам дардан, ааш шулуун овоо л байвш. Тэгсэн хил гараал юу вэ Киргиз чинь Монголоос дутах юм байдаггүйм байна, дүүрэн шороон замаар дүнхэл донхол, дүнхэл донхол гэсээр идсэн таван бууз амаар буцаж гараад аан махан дотор нь халиар байсым байна энэ тэр гэж харж байх жишээтэй. За тэгээд ахиад 3 цаг Бишкек хүртэл явдын байна. Дээшээ тэнгэр хол доошоо газар хатуу замын донхолгоо хөрш айлын архичин Балдангийн нүүрнээс долоон дор. Юун байгалийн сайханыг мэдрэх арай гэж амьтай голтой нийслэл хотод ирэв. Киргизийн нийслэлийг урд нь Фрунзе гэдэг нэртэй байснаар л төсөөлж явсаар шинээр 1991 оноод хойш Бишкек гэдэг нэртэй болсоныг нь ч мэдээгүй явж. 1926 он хүртэл Пишкек гэдэг байснаа манайхнаар Сүх ах бололтой юм, Михаел Фрунзе гэгч хувьсгалч хойд булангаас гарч ирэн ядарсан ард түмэнд эрх чөлөө эдлүүлсэнээр Фрунзе ахад талархан энэ хотоо энэ хүний нэрээр нэрлэх болсон гэдэг. Юу хийж явсын болдоо хөөрхий. Мааний бадмихум. Тэхдээ хаа очиж нүд хужирлачихаар цэвэрхэн байшин барилга саад цэцэрлэгтэй төв азийнхан гэж одоо монголорхуу л хүмүүс юм аа. Казакуудаас шал өөр нэг тийм тайван энгийн намуухан хүмүүс байдаг юм байна. Казакууд миний ажигласнаар нэлээн онгироодуу тэр хавьдаа л газрын баялаг орон нутгийн хэмжээгэрээ тэргүүлдгийн болхоор чааваас тэгдийн байлгүй. Нэг мэдсэн чинь би гэдэг хүн чинь торгоны замаар хөндлөн гулд алхаад явж байгаагаа олж мэдэж энэ тэр. Ромын хаант улсаас эхлэн хар тэнгисээр дайран Анкара Дамаскус Багдад Хамадан Тегеран Кавказ Душанбе Бухар Самарканд Ташкент Үрэмч Бээжин хэмээгддэг байсан энэхүү торгоны зам дээр (м.э.ө. 141- 1370 он хүртэл) хөл тавьж үзэж буйдаа туйлын их бэлэгшээж уярсандаа доголон нулимасаа салхинд хатаан ширэлдсэн даахиан арагш шидэн замын ядаргаа тэр дороо мартагнаж энэ тэр. Баруун зүүнийг холбон, торго дурдан, тамхи пүүшиг, алт мөнгө, идээ будаагаа солилцон наймааны үе ид хөгжиж байсан энэ эртний алдартай замыг хүн бүхэн мэдэх буйзаа. Тэндээ нэг хоноод маргаадар нь Бишкекийх ойрхон байх Иссук-Кул нуурын бийчэн дээр очин жоохон дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө наадавш. Яаг сэлчий гэхээр ус нь жоохон хүйтдээд гүй нэгэнт ирсэнийх гутал юугаан тайлан жоохон нуурын захаар нь хөл нүцгэн туулж нэг хэсэгтээ л жаргав. Нуурын цаад эргээр нь Тяан-Шяаны нурууд сүндэрлэн наад эргээр нь жимсний мод алаглан нүүр нүдгүй модноос жимс түүж гэдсээ дүүргэсэн. Идсээр байгаад Тэлмэнгийн гүзээ нь ч дүүрээд ирсэн түүсээр байгаад ээмэгийн сав нь ч дүүрээд ирсэн. Гэртээ харьж байгаад варень хийнэ ингэнээ манай ээмэ ажилсаг бүсгүймөө. За тэгээд нуурын эрэг дээр ганц нэг хоноод буцаад Бишкек ороод тэндээ ахин нэг хоноод сая өнөөдөр л гэрийн бараа харав. Аан нээрэн ядаж байхад яр, яран дээр хатиг гэхчээр замын турш хань болон нэгэн аххүү цугтаа явбаа. Аймар ховдог за юу, ёооё, ховдог ховдогтоо үнэн хомхой ховдог наацан, ярьдаг юм нь дүүрэн хоол, хоол идэнгүүтээ аймшигтай шоорррр гэж сороол пүррр гэж унгаал паррр гэж хэрхэрээл, фүй чорт яасан бүдүүлэг аххүү байваа. Ээж бидэн 2 буруу харж уйлан зөв харж инээн хэд хоног хичнээн тэсвээ. Үнэн бүдүүлгээс бүдүүлэг, балиар юм байна лээ шд шаар чинь. Замын ядаргаа овоо тайлагдаж байсан ахиал замын ядаргаанд ороод хэлээ унжуулаад л сууж байна. Зөөз нэг иймэрхүү, одоо ёстой нээрэн хэд хоног гэртээ тайван сууж амрахгүй бол энэ биенээс минь юу ч үлдэхгүй нь. Ашгүй өнөөдрөөс хамар хашаанд нэгэн 3 настай хүүхэдтэй монгол айл нүүж ирж байгаа сураг чих дэлсэв. Маргаадраас айлын хаалгаар шагайн жаалхүүг нь уруу татан жаал тоглий байз. Дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ гэж. Ядаж л нэг жоохон тоглоомоо булаацалдаад уйдаагаа гаргачий байз.

Дуулим Хорвоод Дуулах гэж төрсөн минь

2008-10-04T02:54:00.000-07:00

Мартаж боломгүй бурхад

Бид сониуч бас мартамхай улс юм. Жил ирэх тусам л хэн нэгнийг, ямар нэг зүйлийг ор тас мартаж, гээж байдаг. Гэхдээ мартаж болохгүй хүмүүс, мартагдах учиргүй гавъяатай алдартангууд Монголын ард түмэнд байх ёстой. Түүний нэг нь уртын дуучин Намжилын Норовбанзад. Хүн төрөлхтөн үүсч бий болсон, өөр хоорондоо харилцаж дуу авиа гаргаж чаддаг болсон тэр үеэс үүсэлтэй хэмээн тайлбарладаг уртын дууг Монголынх гэдгийг дэлхийд таниулсан энэ эрхэм хүнээ сүүлийн үед залуус бид хэр олон дурсаж байгаа билээ дээ. Хөдөлмөрийн баатар, төрийн шагналт, ардын жvжигчин Н.Норовбанзад агсаныг “Уяхан замба тивийн нар”-ыг дуулахад нүдээ анин, амьсгаа даран чагнахад нэн ялангуяа дээд өнгө авч шуранхайлахын үес миний Монголын гүн цэнхэр тэнгэрийн дор хаяа хязгаар нь үл харагдах уудам талын сайхныг мэдрүүлдэг агуу увьдастай санагддаг.

Мунхагийн ухаан хойноо

Гэвч их дуучиныгаан бид дурсахын хажуугаар телевиз, радиогийн маань сувгаар түүний дууг нэвтрүүлж байхыг ховор харж байж билээ. Мунхагийн ухаан хойноо гэдгээр би ч үүнийг саяханаас л анзаарав. Ингээд хэрэг болгон амралтын хэд хоногтоо монголын хэдэн интернет телевиз радиогийн бүх сувгийг өглөөнөөс орой болтол эргүүлсэн ч олигтой зүйл олсонгүй. Жавхлан, Баясгалан, Бат-Эрдэнэ гэсхийгээд зохиолын дуучдын гоёж чимж бичүүлсэн хэдэн клипийг суваг бүр хуудас бүхэн ар араас нь цувуулаад л...Тэд голдуу л хэн нэгэн өмнө нь дуулж олны танил болгочихсон дууг “амилуулдаг”. Нэг бол ая аялгуу нь тэр бүр ялгагдахгүй ижил өнгөтэй дуугаа богино долгионы радио, телевизийн сувгаар залхтал цацаж, хүний чихэнд хүчээр “наалдуулдаг” менежменттэй. Залуу дуучдын хэнээс нь ч шинэ соргог зүйл гардаггүй гээд хэлчихвэл хатуудсан болохгүй байх. Телевизийн суваг бүрт шахуу хүмүүсийн захиалсан дууг явуулдаг хөгжмийн нэвтрүүлэг бий. “Хөгжимийн шуудан”, “Сэтгэлийн илгээмж” гээд өөр өөр нэртэй ч яг л ижилхэн. Сувгаа солиод ч нэмэргүй. Тэдгээр нэвтрүүлэгт ирж байгаа хүсэлтийг анзаараад нэг үзээрэй. Хамгийн сүүлд Монголын ардчилсан социалист эмэгтэйчүүдийн холбооны 10 жилийн ойд зориулсан захиалгат нэвтрүүлгийг үзлээ. Тус холбооны “томчууд” баяр хүргэж хэдэн үг хэлээд нэг нэг дуу захиалж байгаа бололтой юм. УИХ-ын гишүүн байгаа болон байсан хатагтай нар зохиолын залуу дуучдын дуунаас сонсгохыг хүслээ. Харин нэвтрүүлгийн төгсгөлд Эрүүл мэндийн дэд сайд асан Н. Удвалын захиалгаар “Хан шувуу”-г гавьяат жүжигчин Найдалмаа, Б. Жавзандулам, А. Бүтэд нар дуулсан. Дууны хүч, хоолойн цараа гэгч тэднээс л мэдрэгдэж байлаа. Харин миний сонсохыг хүссэн уртын дуу, Норовбанзад агсан хоёроос сураг ч гарсангүй. Үнэн хэрэгтээ тэднээс хоолойн чадал, цараагаар алдарт Н. Норовбанзад, Ж. Дорждагва, Ц. Пүрэвдорж, Х. Уртнасан, П. Ганбат, Б. Жавзандуламын энд хүрэх нь хэд бол. Ингээд энэ сайхан хүний хэдэн зургийг алтан фондноос олсондоо урамшин миний зүгээс жаал тайлбар хийе гэж шийдсэн минь энэ бөлгөө. Урлагийн тэнгэр Янжинлхам бурхан минь ивээн тэтгэмүй!

Бусдын орон зайд гайхуулах бидний бахархал

Норовбанзад гэхээр л уртын дууны шуранхай хамтдаа сэтгэлд буудаг гэж түрүүн би хэлсэн. Тал шигээ уудам сэтгэлтэй өвөг дээдэс минь урлагийн сайхныг цогцлоож, түүнийгээ хүнд хүргэж чаддаг байсны тод жишээ нь уртын дуу. Харамсалтай нь бид үүнийхээ талаар тийм ч олон зүйл мэдэх бил үү. Японы судлаач Х.Харуоми “Уртын дуу бол Монголын хязгааргүй цэлийх өргөн тал нутгийг өөрийн эрхгүй санагдуулах ая эгшиг юм. Энэхүү өндөр дуурьсах хүчит хоолой бол бусдын орон зайд гайхуулах тэдний бахархал. Тэр бол байгалийнхаа дунд аж төрж буй хүн ардын үүрдийн ая эгшгийн цуурай” хэмээн уртын дууг минь магтсан байдаг. Харин бид бусдын орон зайд гайхуулах бахархлаа алдарт дуучинтайгаа хамт тэнгэрийн оронд илгээчихгүйн тулд судлах, цуглуулах, баяжуулах тал дээр ихийг хийх хэрэгтэй байгаа юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарч уртын дууг түгээн дэлгэрүүлэхэд төр засаг анхаарал тавихаар болсон. Гэвч бодлого хариуцдаг яамнаас нь ямар нэг дорвитой санаачилга гараагүй л байна. Харин Уртын дууны нэртэй төрийн бус байгууллага, Утга соёлын өвийн үндэсний төв зэрэг тоотой хэдхэн газар л бэл бэнчингийнхээ хэрээр хэд гурван ажил зохиодог. Гэвч энэ нь төдийлөн олныг хамарч чаддаггүй. Санаагаар болдогсон бол судлаач, дуучдаа хөдөө гадаа явах зардлыг нь өгөөд ихэвчлэн хөгшидийн “бор авдарт” бүрэн эхээрээ буй уртын дуунуудаа цуглуулахсан. Тэгээд олоод ирснийг нь ноотолж ном болгоод хадгалчихвал үүнээс илүү хойч үеийнхэндээ хийх буян гэж байх уу? Үнэндээ манайхан жинхэнэ од дуучдаа түүний дайтай хүндэлж дээдэлж, элбэг дэлбэг амьдруулж чадсан бил үү? Намжилын Норовбанзад Дуулим Хорвоод Дуулах гэж төрсөн минь (1931-2003)

Сэрүүн сайхан Хангай

Сэрүүн сайхан хангайд
Тунгалаг ус урснаа минь уу зэ
Сэтгэлийн дундаас тодорхой
Миний нэгэн алдрай минь уу зэ

Магнай дундаа сартай
Хөөрхөн борлог морь минь уу зээ
Манийн төлөө зовнигч
Манхан буурал аав минь уу зээ

Алтай хангайн гургалдай
Арынхаа модонд жиргэнэ минь уу зээ
Ахан дүү та нартайгаан хамт
Тэнүүн сайхан жаргана минь уу зэ

Төрсөн газрын тэнгэр минь
Тэнүүн болоод уужим минь уу зээ
Тэр олон нөхөдтэйгээн
Тэнгэрийн жаргалангаар жаргая минь уу зээ

МОНГОЛООС ГАРАЛТАЙ МОРИН ӨРТӨӨ-ШУУДАН

2008-10-02T13:14:00.000-07:00

1. МОРИН ӨРТӨӨ, ЯВГАН ЭЛЧ АЛЬ АЛЬ НЬ БАЙЖЭЭ
Түүхийн ном судар,баримт сэлтийг шүүрдэх юм бол Монголчууд бидний өвөг дээдэс өнөөгийн шуудангийн эх үүсвэрийг тавьжээ гэдэгт та итгэх болно.Эртний нүүдэлчин Монголчуудын харилцаа холбооны гол хэрэглүүр нь морьт элч,галын дохио,дарцаг зэрэг байжээ. Хүннүгийн үед Оуто ван буюу өртөө ноён хэмээх албан тушаал байсан төдийгүй Хүннүгийн вангууд эзэн хаандаа яаралтай бичиг мэдээллүүдийг уургын улаа хэрэглэн буухиа элчээр явуулж байсан тухай түүхэн баримт бий. Энэ бол манай тооллоос өмнөх хэрэг шүү дээ.Бүр хожуу манай эриний 4-р зууны үед Тоба улсад Фучжучтень буюу өртөөчин хэмээх албан тушаалыг хэрэглэж байв. Мөн манай эриний 523 онд Жужаны хаан Анахуань өртөөний морь,хонь,үхэр туулгаж явсан тухай түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. Түүнээс хойно манай эриний 10-р зууны үед Кидан улсад хааны зарлигаар томилсон элчид унаа дайчлах зар бичиг,пайз буюу гэрэгэ олгон зам зуураа өртөө улаа хэрэглүүлдэг байжээ. Үүнээс үзэхэд эртний Монголын өртөө дэлхийн шуудангийн түүхэнд анхны өртөөчилсөн шуудан байсан бөгөөд орчин цагийн харилцаа холбооны үүсэл байсан гэж хэлж болно. 1228-1240 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний хаан ширээнд суусан Өгөдэйн үед мэдээлэгч,захирагч нарыг бий болгон өртөө байгуулсан нь харилцаа холбооны уургын улааг халсан томоохон дэвшил байсан юм. Өгөдэй хаан анх 37 суурь өртөө байгуулж,мянгат бүрээс суурь тутамд улаач,унааны морь,шүүсний хонь,саалийн гүү,хөллөх үхэр тэрэг зэргийг тогтоосон хэмжээгээр гаргах үүрэг ноогдуулж байжээ. Улмаар Өгөдэй хааны зарлигаар Цагаадайн улс,Батын улс тус тусдаа салбар өртөөдийг залгуулан байгуулснаар өргөн уудам нутагтай эзэнт гүрнийг нэгтгэн захирах гэсэн Монголын хаадын бодлогод морин өртөө-шуудан ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Хэдийгээр тэр үеийн морин өртөө-шуудангийн зохион байгуулалт ёс журам бүдүүлэг хэлбэртэй байсан ч тухайн эзэнт улсын байдалд сайтар зохицсон харилцаа холбооны хэрэглүүр байв. Хувилай хааны дэргэд 17 жил алба хашсан Италийн жуулчин Марко Поло Монголын эзэнт гүрний шуудан харилцаа сайтар хөгжсөнийг тэмдэглэж байжээ. Сонирхуулахад орчин үеийн түргэвчилсэн шууданд хэрэглэдэг тусгай таних тэмдэг,замын салаа чиглэлийг заадаг арга хэлбэр тэр үед үүсч бий болсон байна. Тухайлбал морин өртөө шуудангаар явуулах зүйлийн ачааны хүнд 70 жин буюу 42 килограмм,урт нь 13 ямх,өргөн нь 7 ямх,өндөр нь 6 ямх /1 ямх нь 3,2 см/ байхаар овор хэмжээ тогтоогдсон байв.Мөн яаралтай шуудангийн гадна талд жигүүр агуулан явуулахаас гадна “Нис нис” гэсэн үг бичих,шувууны өд,морин туурай зурж тэмдэг томьёо хэрэглэдэг байв. Шуудан дээр нийслэл хотоос муж бүр лүү чиглэсэн замыг зурж хаа хүрэхийг нь заасан байх тул төөрөх саатах явдал огт гардаггүй байжээ. Хувилай хааны үед бүх өртөөний морь 2 бум гаруй,өртөөний өргөө нийлээд нэг түм гаруйд хүрч байсан мэдээ бий.Мориор нэвтрэн өнгөрөх боломжгүй бартаатай газруудад явган өртөө гарган өөр хоорондоо ойрхон байх суурин бүрт явган элч алба гүйцэтгэж байв.Их хаан тэрхүү явган элч нарынхаа ачаар арван дөрвөн өдөрчийн газар явж ирэх мэдээг нэг хоногийн дотор авдаг байсан байна. Бидний сайн мэдэх Иранд сууж байсан Монголын их хаан Аргунаас Францын хаан гоо Филиппэд явуулж байсан бичиг тэр үеийн аль ч улсад байгаагүй хурдаар хүрсэн жигүүрт захиа болж байсан юм. Монголын эзэнт гүрэн зэдарч феодалын бутрал эхэлсэн үе буюу Манжийн эзлэн түрэмгийлэх бодлого эрчимжсэн 150 гаруй жилийн хугацаанд Монголын морин өртөө эгэл ардын хөрөнгө хүчинд тулгуурласан нүсэр хүнд алба болон хувирч ард түмэнд дарамт учруулж байжээ. Манжийн Энх-Амгалан хаан 1692 онд Хятадын цагаан хэрэмнээс эхлэн Монголын газар нутагт таван замын өртөө байгуулах зарлиг буулган хятад сайд,Монгол түшмэдийг томилжээ.Мэдээж энэ нь Монголын өргөн уудам нутагт Манжийн цэрэг,буухиа элч,бичиг харилцан нэвтрэх зорилгоор байгуулагдсан харгис шинжтэй цэргийн буухиа,суман салбар өртөөд байв. Богд хаант Монгол улсын үед Их хүрээний Түмт өртөө байгуулагдан уг өртөөг Түшээт хан аймгийнхан голлон хийж байсан ба Улаангом,Вангийн хүрээ,Заяын хүрээ,Санбэйсийн хүрээ,Жанжин Чойр,Эрдэнэ зуу,Сэцэн хааны хүрээ,Сайншанд,Замын-Үүд чиглэлд улсын чанартай албыг залгуулдаг гол замууд гарч салбарласан өртөөд бий болжээ. Тэр үед өртөө,удаа,шуудангийн хэрэг нь Монгол улсын дотоод яамны эрхлэх ажилд багтаж байсан байна. Монголчууд 1899 оноос 25 жилийн турш орос,хятад маркийг хэрэглэж байсан гэдэг.
2. МОРИН ТЭРГЭЭР ШУУДАН СОЛИЛЦСОН НЬ
Ардын хувьсгал ялсны дөнгөж дараахан 1921 оны 7-р сарын 19-нд Ардын засгийн газрын 6-р хурлын тогтоолоор Монгол улсын Шуудан бичиг,цахилгаан мэдээний ерөнхий хороог байгуулжээ.Удалгүй 1921 оны 11-р сарын 09-өөс Алтанбулаг Нийслэл хүрээний хооронд 360 километр газарт долоо хоногт 2 шуудан тогтмол явуулж эхэлсэн бөгөөд Хүрээний шуудангийн байгууллага нь хотын доторхи бичиг захидлыг ялган хүргэх,орон нутгийн шууданг бэлтгэх ажлыг хийдэг байв. 1924 онд хойд хөрштэй шуудан холбооны харилцаа тогтоох тухай гэрээ байгуулснаар товлосон өдрүүдэд Дээд Шивээнд морин тэргээр очиж шуудан солилцдог болжээ.Анхны шуудангийн марк гаргах тухай 1923 оны 11-р сарын 15-нд хуралдсан Ардын засгийн гишүүдийн хурлаар хэлэлцэж Нацагдорж,Мөнхбат угалзтай анхны монгол маркийг хэвлүүлэхээр болж 1924 оноос уг маркыг худалдаанд гаргажээ. Харин 1926 онд ил захидлын хуудас анх худалдаанд гарчээ. 1925 онд Монгол тээх нэвтрүүлэх газар байгуулагдсан нь шуудангийн үйлчилгээнд эргэлт гаргасан юм. 1947 онд Наушка-Улаанбаатар,1955 онд Улаанбаатар-Замын-Үүдийн хооронд төмөр зам ашиглан Орос,Хятад улстай шуудан солилцох боломж бүрдсэн байна.

ИХ ХААНЫ ОРДНЫГ ХӨДӨӨ АРЛААС ИЛРҮҮЛЖЭЭ

2008-10-02T13:12:00.000-07:00

Аль эрт бичиж нэгэн нэгэн сурвалжлагыг "Археологи"-тоо орууллаа. Цаг хугацааны хувьд хоёр жилийн өмнөх юм шүү. Гэхдээ сонирхсон хүндээ сонин байж магадгүй гэж бодов
...Монгол-Японы хамтарсан "Шинэ зуун" төслийн хүрээнд хийгдсэн археологийн судалгаагаар 13-р зууны үеийн Монголын нийслэл хотын туурийг илрүүлсэн байна. Чингисийн Аураг орд буюу Аврага хот хэмээн түүхийн эх сурвалжуудад дурдагддаг энэ хосгүй чухал байгууламжийг Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутаг дахь Хэрлэнгийн хөдөө арлын орчмоос олжээ. Мөн энд төмөрлөгийн үйлдвэр байсан тогтоцыг илрүүлсэн нь дэлхий дахинд шуугиан тарьж мэдэхээр байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч "Буурал түүхийн жимээр" хийж буй аяллын маршрутынхаа дагуу Хэнтий, Сүхбаатар аймагт саяхан ажиллаад ирлээ. Энэ үеэр археологичид дээрх үнэ цэнэтэй мэдээллийг Ерөнхийлөгчид дуулгасан юм. Буурал түүхийг хөрсөндөө нууцалсан тэрхүү газарт өнөөдөр талын сэвэлзүүр салхи агь таанын үзүүр илбэх агаад газрын шарх хэдийнэ хээрийн буйд бэлчир болон эдгэжээ. Найман зууны тэртээ их хаан өргөөгөө засаж их цэрэг өртөөлөн буудаллаж байсан ор мөр үнэр ч үгүй эдгэсэн энэ газрын элгэнд Чингисийн Аураг орд түүхийн он дарааллын бичээсээ нууцлан оршиж байгааг хамгийн орчин үеийн металл хайгчаар хийсэн геофизикийн судалгаагаар тогтоосон байна. Уг газрыг манай нэрт археологич Х.Пэрлээ агсан 1960-аад оны үед судалж энд төмөрлөг боловсруулдаг үйлдвэр байжээ гэсэн таамгийг дэвшүүлж байсан байсан гэнэ. Аураг ордны нийт талбайн хэмжээ 1200*400 метр орчим ажээ. Мөн энд хоёр давхар хэрэм бүхий томоохон байгууламж байгаа нь түүхийн гурван чухал үед буюу Чингисийн, Өгөөдэйн, Юань гүрний үед хамаарагдаж байгаа юм байна. Энд нэгдсэн малтлага хараахан эхлээгүй ч он цаг тогтооход хангалттай баримт материал олдож байна хэмээн археологийн багийн гишүүд ярьж байхад манай нэрт археологич, ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, доктор Д.Баяр нарын хүмүүс түүхийн сурвалж бичиг, аман домог, баримтуудад түшиглэн олдворуудыг таньж мэдэх боломж хийгээд харьцуулсан судалгааныхаа талаар Ерөнхийлөгчид тайлагнаж байлаа. Аураг орд нь эртний нийслэл Хархорингоос өмнөх Монгол улсын улс төрийн гол төв, нийслэл хот байжээ гэдэг нь хөдөлшгүй баримтуудаар нотлогдож байна хэмээн ШУА-ын Ерөнхийлөгч, академич Б.Чадраа онцлоод төлөвлөгдсөн судалгааны 90-ээд хувь нь хийгдээгүй байгаа ч дээрх дүгнэлтэд итгэлтэй байна гэдгээ Ерөнхийлөгчид хэлсэн. Дашрамд дурдахад Японы Засгийн газрын "Өвсний үндэс" хөтөлбөрийн санхүүжилтээр уг газрыг хашаалсан хайс барихаар болсон байна. Танилцуулгын дараа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр Их хуралдай хуралдсан энэ газарт УИХ-ын чуулганы хуралдааныг бодитоор нэгэн удаа хийхэд ч болохгүй гэх газаргүй хэмээн бодож байгаагаа ярина билээ. Цаашлаад Ерөнхийлөгч Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын нутагт орших Хөргийн хөндий хэмээх хүн чулуудын "хотхон"-д хүрэлцэн очиж эртний монголчуудын чулуун хөргүүдтэй "уулзлаа". Хүн чулуун дурсгалыг зөвхөн Түрэгийнх хэмээн саяхныг хүртэл нотолж байсан бол уг газарт байгаа дурсгалууд нь цөм Монголынх гэдэг нь бас л тогтоогджээ. Сонирхолтой нь эндэхийн хүн чулуудын өмсгөл, дээл хувцасны хээ нь мөнөөх Аураг орд бюу Аврагын балгаснаас олдсон дээлний хээ угалзтай адилхан гэнэ. Тэрчлэн Хэнтий, Сүхбаатар аймгийн нутаг дахь хад чулууны бичээс, тэндээс олдсон олдворууд нь бүгд нэг нэгнээсээ улбаалсан нарийн сэжмээр холбогдож байгаа талаар ч түүхчид ярьж хэлж байсан. Дарьганга сумын ойролцоо Ноён, Хатан, Хүү, Бэр нэртэй дөрвөн хүний чулуун хөшөө байх агаад тэдгээр нь их хэлмэгдүүлэлтийн шуурган жилүүдэд толгойгоо цавчуулж эрэмдэг болсныг хожим нутгийнхан нь боржин чулуун "хиймэл толгой"-гоор орлуулжээ. Энэхүү дөрвөн хөргийг өөр өөр төрлийн, өнгө зүс ялгаатай чулуугаар харилцан адилгүй ур чадвар гарган хийсэн боловч ерөнхий хэлбэр байдал, дүрсэлж гаргасан хувцас, эд хэрэглэл нь нэгэн цг үе, нэг соёлын хүрээнд хамрагддаг юм байна. ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн захирал Д.Цэвээндорж Бэр хөшөөг эрэгтэй хүний баримал гэдгийг судалгаагаар тогтоосныг яриад нутгийн оршин суугчид ахуй амьдралдаа ойртуулах замаар домоглон Бэр хөшөө хэмээн нэрийддэг байсан гэж байлаа. Мөн үеэр археологч, эрдэмтэн судлаачид шинжилгээ судалгааныхаа бүтээлийн эмхэтгэлийг Ерөнхийлөгч болон түүнийг дагалдан яваа Сүхбаатар аймгийн уугуул, Шадар сайд Ч.Улаан, Хэнтий аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ, Д.Арвин нарт бэлэглэж байв. Түрэгийн үеийн дурсгалуудын дээлийн энгэр нь буруу байхад Монголын үеийн дурсгалын энгэр нь зөв байдгаараа онцлог гэнэ. Мөн Хөргийн хөндийн хүн чулуудын дунд хос бэлэгтэй болон нүцгэн хүний баримлууд байгаа нь онцгой сонирхол татаж байгаа бөгөөд судлаачид үүнийг тайлбарлахдаа, тухайн үед томоохон эрх дархтай байсан язгууртан хүнийг алдаа эндэгдэл гаргасных нь төлөө гэсгээх зорилгоор ийнхүү дүрсэлсэн байж болох талтай гэж ярилаа. Хөргүүдийн дүрслэлийн хамгийн нийтлэг зүйл нь бүгдийг ямар нэг юман дээр сандайлан сууж байгаа байдлаар дүрсэлсэн явдал бөгөөд энэ нь түрэгийн хүн чулуунаас ялгарах гол онцлог нь болдог ба өөрөөр хэлбэл тэдгээр нь 13-14-р зууны монголчуудад хамаарах зүйл болохыг баталдаг байна. Мөн ихэнх хөргийг малгай, гуталтай атал биедээ хувцасгүй нүцгэнээр дүрсэлж, цээжинд нь товгор хөх гаргахын сацуу эр хүний хүйсийн тэмдэг дүрсэлж сийлсэн нь ямар нэг хорио цээртэй зан үйлийн ул мөр байж болох талтай гэнэ. Дээрх хүн хөргүүдтэй холбоотой төрөл бүрийн домог яриа байх бөгөөд тухайлбал хөргийн хөндийн хүн чулуудын талаар: Эрт дээр цагт энэ нутагт нэгэн ноён албат ард, ахан дүүсийн хамт нутагладаг байжээ. Тэгээд нэгэн удаа албат ардаа цуглуулан их ан авд гарч Хөргийн хөндийгөөр зээр хөөн авлаж, хөндийн хойд үзүүрт байх Бичигт хэмээх эгц цавчим хадат ангал руу хашин шахаж үй олноор нь хаднаас унаган хүйс тэмтэрч устгажээ. Тэгээд үүнээсээ болж тэнгэрийн цээрлэл хүртэн удам угсаагаараа сүйрсэн гэдэг. Тэр ноёныхныг гэр бүлээр нь хөргийн хөндийд нутаглуулан эд хөрөнгийг нь дагалдуулан хийж хүн чулуу босгон Бичигтийн хадан дээр "Хойч үеийнхэн ийм явдал дахин бүү гаргатугай" гэсэн утгатай бичиг сийлэн үлдээсэн гэж ярьдаг байна. харин судлаачид Дарьгангын хүн чулууд бол эзэн Чингис хааны алтан ургийн тахил тайлгын онгон хөшөө дурсгал хэмээн үздэг бөгөөд энэ нь ч нэлээд зүйлээр батлагддаг байна. Өнгөрсөн сард Хөвсгөл аймгаас эхэлсэн "Буурал түүхийн жимээр" гэх энэхүү аялал 3000 гаруй км-ийг туулж үзсэн харснаа дүгнэн ярилцах үес ШУА-ийн Ерөнхийлөгч Б.Чадраа Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярт хандан нэгэн зүйлийг цохон тэмдэглэхийг хүссэн юм. Тэрээр хэлэхдээ, "Аливаа ард түмэнд судсанд нь цохилох бахархал хэрэгтэй. Тиймээс Монголыг их язгууртай үндэстэн гэдгийг гэрчлэх энэхүү чухал эд зүйлсийг хадгалах, хамгаалах төрийн бодлого үгүйлэгдэж байна. Үүнийг болгоон үзэж судалгаа шинжилгээний зардал, хадгалалт хамгаалалтын нэгдсэн тогтолцоог буй болгох нь эрхэм чухал" хэмээн үзэж байна гэсэн юм. Түүхийн үнэ цэнэтэй ховор дурсгалууд хээрийн дэвсэгт бороо шороонд эвдэрч гэмтэн өөрийн гэх өнгө төрхөө улам бүр алдсаар байгаа нь судлаачдын сэтгэлийг ихээхэн эмзэглүүлж байдаг, иймээс эх хувийг нь нийслэлд төвлөрүүлж музей байгуулах, оронд нь дуураймал загвар хийж тухайн байсан газарт нь залах зэрэг арга хэмжээг цаг алдалгүй авах хэрэгтэй гэж үзэж байгаа юм байна. Мөн гадаад дотоодын судлаач шинжээчид түүхийн эл дурсгалуудын зураг, загвар, хэвийг авч дэлхий дахинд үзүүлэн таниулж эхэлсэн нь монгол нутаг дахь хүн чулуудын хувь тавиланд заналхийлж, үнэ цэнийг нь хямдруулах сөрөг үр дагавартайг ч энэ үеэр ярьж хэлж байсан билээ. Чулуунд нас гэж байдаг, энэхүү насны хэмжил одоо бараг дуусах дөхөж байна хэмээн тэд шогширч байсан. Ерөнхийлөгч Сүхбаатар аймгийн нутагт ажиллах үеэрээ Хилийн цэргийн 17-р отрядын Ламтын заставт зочилж тус заставын хариуцсан хэсэг дэх хилийн 999-р тэмдэгт баганыг эргэсэн юм. Мөн заставын хойхно талд орших хос чулуун хөшөөн дээр очсон нь энэ нутагт байгаа чулуун хөшөөдөөс өнгө хийцээ алдаагүй цорын ганц дурсгал нь гэж хэлж болохоор байлаа. Шаргал өнгийн элсэн чулуугаар уран гоёмсог сийлж хийсэн бөгөөд хоёул түшлэгтэй исэрт сууж байгаа дүртэй. Чулуун хүмүүс энгэртээ хундага маягийн юм барьсан нь тахилга тайлгын холбогдолтой ажээ. Ер нь ихэнх хүн чулуун хөшөөд биеийнхээ цээжин хэсэгт хундага барьсан байх агаад тэр нь нас барагч өөрөө хойлгын тахилга, идээнд оролцож байна гэсэн утгыг илэрхийлдэг гэнэ. Эдгээр хүн чулууд нь дүрэг хэлбэртэй, голыг нь хотойтол ухсан чулуун овоолгын төв дунд байсан гэнэ. Чулуун овоо тус бүрийг малтан шинжихэд хүн оршуулсан булш биш, харин онгон тахилгын шинж чанартай дурснгал болох нь мэдэгдсэн байна. Түргийн хүн чулуудад эзэнтэй дурсгал олон байхад Монголынход эзэнтэй дурсгал бараг байдаггүй аж. Харин Дорнод аймгийн Халх гол сумын нутаг дахь Шонх таван толгойд байдаг бүтэн хүн чулууг Чингис хааны отгон хүү Тулуйн дурсгалд зориулсан гэх таамаглал байдаг байна. Манай улс дахь хүн чулуун хөшөөдийг судлах шинжлэх ажил Оросын эрдэмтэн В.А.Казакевичийн удирдлагаар 1980-аад оноос эхэлжээ. Энэхүү 20 гаруй жилийн судалгаа шинжилгээний нөр их ажлын үр дүнд хөшөө чулуудыг зөвхөн Түрэгийн үеийн дурсгал биш Монголын дурсгалууд бас нэлээдгүй хувийг нь эзэлж байгааг тогтоосон нь Монголын түүхийн үечлэлийг тодруулахад ихээхэн хувь нэмэр болжээ. Одоогоос 50-60 мянган жилийн өмнөх олон арван дурсгал Хэнтий аймгийн Хэрлэнбаян-Улаанд байдаг ба Хэнтий Сүхбаатар аймаг нь эртний түүхийн өлгий нутаг гэдгээрээ Монголд төдийгүй дэлхий дахинд алдарших цаг ойрхон байгаа юм болов уу гэсэн сэтгэгдэл төрж байлаа. Аураг орд буюу Аврагын балгасыг олсон нь Монголын ард түмэнд төдийгүй биднийг анхааран ажиглаж байгаа дэлхий нийтийн сонирхлын гадуур өнгөрөхгүй гэдгийг Ерөнхийлөгч тэмдэглээд Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 800 жилийн ойг Хархоринд товлосон нь арай эртэдсэн ч байж болох талтайг цухас дурдаж байсан. Тиймээс ч Хэрлэнгийн хөдөө аралд /Аураг орд-д/ УИХ-ын чуулганыг нэгэн удаа хуралдуулж хүндэтгэл үзүүлэх нь зүйтэй гэсэн хувийн саналаа ивсэн болов уу. Юутай ч Монгол төрийн сүлд ивээж өндөр дээдсийн голомт өөдөө харагдахын эхлэл ийнхүү тавигдлаа. Ерөнхийлөгчийн орон нутагт ажилласан энэ удаагийн томилолт арвин их мэдээлэлтэй амтархах содон үйл явдлуудаар дүүрэн байсныг хэлэх нь зүйтэй байх. Тэрхүү сонин содон үйл явдлуудын захаас цухасхан дурдахад ийм байна.

2008-10-02T13:09:00.001-07:00

Дэлхийн Чингис!

Чингис хаан хэдэн онд төрж ямар шүү амьдралыг туулан тархай бутархай байсан Монголыг нэгтгэн Их Монгол гүрэн байгуулж олон улс орныг нэгтгэж явсныг бид бүхэн мэдэх билээ. Одоо энэ талаар уншиж болох түүхийн ном сурах бичиг зэрэг ихээхэн түгээмэл болсон байна. Түүхын ном, элдэв таамаг зэргийг зөвхөн Монгол биш Дэлхийн олон орон өөрсдөө таамаглан судалж бичиж ирсээр. Зарим нь бол Монголд ирж хөл тавьж үзээгуй Монгол гэдэг ямар нэгэн төсөөлөл үгүй зүгээр л хийсвэрээр бичиж буй их эрдэмтэй хүмүүс ч байна. Тэднийг эрдэмтэд гэхүү өнгөрснийг хардаг увдистан гэх үү.

Монголын түүхэнд ихээхэн ач холбогдол үзүүлж Монгол орны мандан бадралыг Түүхийн хуудсанд гүн сийлж өгсөн үе бол 13-р зуун яах аргагүй мөн билээ. Тэр үед гагцхүү ганцхан Чингис (Тэмүжин) гэдэг хүн ганц хүний түүхэн гавъяа байгуулсан мэт яригдаж хүмүүсийн толгойд суусан нь жаахан эмгэнэлтэй зүйл. Энд харь орны хүмүүсийг дурдаад яахав тэдний түүх биш энэ Монгол орны түүх тул. Харин Монголчууд маань Чингис хаан Чингис хаан л гээд байдаг цаана нь үлдчээд байгаа ухаалаг мэргэд, хүчирхэг цэргийн жанжидыг хэзээ бид магтан дуулж тэднээрээ бахархан үлгэр дуриал авах болоо. Чингис хаан ганцаараа байсан бол тийм амжилт ийм түүхийг бүтээх байсан гэж үү. Түүний үнэнч туслахууд баатарлаг цэргүүд ч мөн адил Монгол орны энэ дэлхийн бахархал яах аргагүй мөн билээ. Чингис хааны хувьд янз бүрийн таамаг яригддаг ч зарим Гадаад дотоодын эрдэмтэн судлаачид Чингис хаан бол алсыг харсан хаан гэхээсээ Чадалтай цэргийн жанжин байсан гэж хэлэлцээд байдаг. Тэхээр энэ үгэнд Чингис хаан ухаалаг хаан байсан бол ягаад түүнийг үгүй болоод удаагүй байхад хаан ширээний тэмцэл явагдаж Монгол орны бутрал эхэлчихсэн юм бэ? гэж ам асуудаг. Гэвч! Гэвч Чингис хаан сайн цэргийн жанжинаар тогтохгүй өөрийн үеэсээ хэт түрүүлсэн ухаалаг хүнээс гадна Хүчирхэг төрийг байгуулсан түүнээ удирдан залахад суралцан амьдрал бодит жишээн дээрээ өөрийн хийсэн ажилийнхаа үр дүнг харж чадаж байсан суут хаан байсан нь яах аргагүй маргашгүй үнэн билээ. Чингис хэмээх энэ нэр нь хэдэн мянга хэдэн сая жил дурсагдах хүн өөрийн үеэр тогтохгүй хэдэн мянган жилийн хүмүний оюун ухаанаас төрүүлсэн хүн байсан байж болох ч тал бий. Бид үүнийг шүүж чадахгүй ягаад гэвэл тэр биднээс давсан алсыг харсан хүн байжээ.

Яагаад Дэлхийн Чингис?

Чингис хаан, Чингис хаан бидний бурхан болон шүтэгдсэн их хааныг маань Дэлхий булаацалдсаар удаж байна. Наанадаж урд хөрш Хятад бол Чингис Хубилай гээд Монголын хаадыг бүгдийг нь авах сонирхолтой Хятадын их хаад гээд зарлаад дэлхий даяар цацсаар л байна. Одоо бол тэд дэлхийн доог болж байгаа бүгд Монголын Чингис гэдгийг мэдэж байна. Гэвч ӨвөрМонголын жишээг мэднэ шүү дээ Өвөр Монгол хятадын харъяат байснаараа тэр "Өвөр" "Монгол" гэдэг үгний Монгол хэмээх үг бидэнд ямар их балаг тарьж байгааг. Хятадын муж Өвөр Монгол!... Монгол улсын иргэн харь оронд элдэв шалтгаан аялал зэргээр яваад би Монголоос ирсэн ...... тэр гэдэг хүн гэхээр Хятадын Монгол гэх жишээ хэдэн арав хэдэн мянгаар тоологдох жишээ байна. Хаа очиж Япон оронд Сумочидийн маань ачаар Монгол гэхээр Өвөр буюу Хятадын нуу Сумочин ард түмэн болох Монгол орны юу гэж асуудаг болж. Гэвч хятадаар тогтоод Чингис хааныг булаацалдагч улс дуусдаг бол бас болохсон тэднийг яаж л бол яаж шоглож болно. Гэтэл олон орон олон ард түмэн бид Чингисийн удам Чингис биднийх гэж зарласааар булаацалдсаар... Гэвч булаацалдаж байгаа нь бид биш шүү бид гаднаас ажиглан суудаг хэн нэгэн судлаач Чингис бол Монголын биш бидний билээ гэхэд Монгол орон юум дуугардаггүй хэнийх гэдгийг биднээс гадна Дэлхий өөрсдөө мэдэж байгаа учир. Казахстан Хятад зэрэг орнууд хоорондоо хэрэлдэн Чингисийг хаа хол газар элдэв түүх судлалын хурлууд дээрээ булаацалдаж л байгаа. Одоо Дэлхий Чингис хааны хэнийх вэ гэдгийг мэднэ харин Өвөр Монгол шиг хэдэн арав хэдэн зуун жилийн дараа Хятадын Чингис биш юмуу гээд Монгол хүний өөдөөс асууж зогсох цаг ирэхвийдээ. Түүх гэдэг бол өөрөө их нарийн утга учиртай цогц том шинжлэх ухаан түүнээс нулимс, инээд, баяр баясгалан, уйтгар гуниг, сургамж алдааа ололт амжилт бүгдийг харж чадна. Дайснаа судлахад түүхийн судалж тэр үндэстний эмзэг зүйлүүдийг нь хөндөхөд л тэр улс үүрээ сэндчүүлсэн шоргоолж мэт болдог. Түүх хүчтэй тэгээд бас их аюултай зүйл. Түүхийг гуйвуулаад бусдад түгээж түүндээ итгүүлж чадвал нэг хэсэг хүмүүс бүү хэл улс ч мөхөх аюул байгаа. Үүнийг бүгдээрээ санаж байя! Монголын түүх судлаачид бас бодолцож дорвитой судалгаа хийж ямарч гуйвуулалтанд гуйвахгүйгээр тогтож чадах их сууриа бэхлэе!

Чингис Монголын хаан, Монголын хүү!
Гэхдээ тэрээр дэлхийн Чингис, Дэлхийн хаан байсан. Олон улс орныг удирдан нэгэн бүхэл болгож чадалтай хуулиар чадварлаг удирдаж байсан. Тэр Монголоор тогтохгүй дэлхийн Чингис яах аргагүй мөн. Энэ тал дээр бид Дэлхийтэй булаацалдах хэрэггүй. Дэлхийн хаа нэгтээ харь оронд Эзэн Чингисээр минь нэрлэсэн ресторан, цайны газар юу эс байхыг эс хэлхэв. Монгол хмүн болж төрсөн бид түүнийг хараад харамын сэтгэл төрдөг билээ. Тийм боловч Чингис Дэлхийн хүн байсан тийм ч учир тэд Чингис хаанаар маань өөрийн хөрөнгө ашиг орлого олох зүйлээ бусдад таниулж байна. Бид бахархах хэрэгтэй. Гэвч Монголд ганцхан Чингис хаан л дэлхийн хүн байсийм гэж үү өөр хүмүүс байхгүй юмуу? Наанадаж л түүний ухаант жанжингууд байж байна тэд бүгд Дэлхийн хүмүүс... МЭӨ Хүннү гүрний эзэн хаан Модун ч мөн дэлхийн хүн гэж мунхаг би сэтгэж байна.

Яагаад дэлхийн Чингис болсоныг бүгд мэдэх учир би илүү үг нуршаад юу хийхэв. Шашны энэрэнгүй бодлог бүхий л шашин тэгш эрхтэй! Худалдааны чөлөөт бодлого! Их засаг хэмээх олон үндэстэнд зэрэг эрх тэгш үйлчилж чадаж байсан хүчирхэг хууль! Тэр үед Их Монгол гүрний ачаар олон улсын аюулгүй худалдаа явагдаж энэ нь өргөжиж өнөөгийн байдалд хүрсэн шүүдээ. Хийж бүтээсэн зүйлсийн нь дурдаад дуусахгүй бизээ. Дэлхийн хүнээс л гарах алсын хараа нь хэдэн мянган жил ч дурсагдан бахархал болсоор байх биз. Орон орны чадварлаг эрдэмтэн судлаач их мэргэдийг өөртөө татан Дэлхийг удирдах бодлогодоо санаа аван олон ургальч байдлаар хандаж байсан нь Дов толгдын үзэл гаргалгүй Ганц Монгол хүмүүс л дэлхийг захирана гэж муйхарлалгүй байж чадсан нь юутай гайхамшиг.

20-р зуун Америкийн зуун байсан гэж хэлэхэд буруудахгүй байхаа тэд Дэлхийид нөлөөллөө тогтоож олон бодлогыг удаан хугацаанд явуулж чадлаа магад овоо олон жилч энэ байдлаа хадгалж чадаж магадгүй. Тэд энхтайван дэлхийн аюулгүй байдал шинжлэх ухаан, танин мэдэхүйн хөгжилийг дэлхийд хурдасгаж өгсөн тэдний хийсэн бүтээсэн тэдний бодлогоор бий болсон зүйлсийг бид бүхэн хэрэглэж байна. Америк орон их дэвшилээс гадна саар зүйл ч бас явуулж л байсан. Их гүрний бодлогоор явахгүй бол танд ч их гүрний нударга үйлчлэх болно гээд дайн самуун явуулж байсан явуулсаар ч байгаа гэвч тэд Дэлхийн Америк байж чадсан тэдний өмнө Дэлхийд Европын хүчирхэг орнуудын үүрэг роль тод байлаа. Тэдний хүчээр Америк дэлхийд цойлон гарсан гэж боддог. Тэдний ачаар дундад зууны хөгжил урагшилж тэднээр тодорхойлогдож байсан. Яг л 13-р зуунд Дэлхийн Монгол Дэлхийн Чингис мэт... Монголчуудын бүтээсэн бий болгосон зүйлсийн ачаар тэр үед дэлхий хүч чадлаа сэлбэн явсан шиг бид Америкаар хүчээ сэлбээд цааш явах гэж байна. Тэдний дараа хэн бидний хүчин чадал болж юм болгоны төв болж нөлөөг үзүүлэх болоо. Судлаачид энэ удаад Хятад гэж нэрлэж байна. 21-р зуун Хятадын зуун гэж хаа нэгтээгээс бүгд сонссон байхаа. Магадгүй энэ үнэн байж магадгүй шүү! Энэ үнэн бол Монголд төдийгүй дэлхийд аюулын харанга дэлдэгдэж ихээхэн аюул учрахгүй гэсэн баталгаа үгүй. Элдэв галавын эртний цаг үедээ хүний махаар хооллодог байсан шар үстнүүд одоо цагт дэлхийд бодлого явуулахыг хүсэж ихээхэн хурдацтай хөгжиж байна. Хөлд дайрагдаж буй жижиг улс үндэстнийг гишгэлэн өнгөрхөд бэлэн гэдгээ илтгэсээр бусад нөлөө бүхий орнуудыг жишим хийлгүй хор хөнөөл тарьсаар одоо сенсаац болоод буй Түвдийн жишээ Олимпийн асуудал ч байна. Дэлхий мэддэггүй бид тоодоггүй ч Өвөр Монгол бас бусад хятадын эрхшээлд буй элдэв үндэстэнд тэд геноцид явуулсаар буй. Дэлхийд бодлогоо хэрэгжүүлэгчээр хятадууд гарч ирвэл Монголын ирээдүйи хаашаа эргэж хэрхэх бол! Чингисийг бидэнтэй булаацалдаж буй тэр бяцхан сэтгэхүйтэй мэт хорон бөгөөд алсыг харсан бодлого явуулж байсан Хятад бидэнд бодлогоо хүчээр тулган гүйцэлдүүэх эрхээ авчуул бид яах вэ? (одоо ч биднийг шахсаар буй) Хятад Монголд л зөвхөн гай болоод зогсох болов уу? Дэлхийд сайн үр нөлөө авчирахуу тэр тэр буман хүн амтай улс.. Үгүй гэж дэлхий хариулах байх. Тэд дээшээ гарч ирэх гавъяа байгуулсан уу? Үгүй! Тэд үлдэх ёстой! Тэд дэлхийн түүхэнд сайнаар нэрээ үлдээж дэлхийг чиглүүлж чадах орон биш Тэд "Дэлхийн" гэх тодотгол авах эрх бөгөөд чадамжгүй. Дотор нь өшөө хорсол хорон санаа л буй.

2008он 4сар 26өдөр
Болдын Түвшинтөгс

Бурхны шашин Монгол оронд хэрхэн нөлөө үзүүлж ирсэн болон одоо бидний амьдралын салшгүй хэсэг болсон учир, цаашид үзүүлэх үр нөлөө хор холбогдол

2008-10-02T13:06:00.000-07:00

За энэ гарчиг худлаа шүү. Ийм гарчиг ч гэж юу байхав. Эрдэмбилэг ахын блогоос (блог нь доор Холбоос дотор байгаа) далай ламын тухай уншсан юм. Тэгээд их сонин зүйлсийг олж мэдлээ дээр нь харлаа. (Тэр блогийнхон хаана нь байгааг өөрсдөө сонирхсон хүн нь хайгаад олоорой.) Тэгсэн нэг бодогдсон зүйл нь гэвэл Далай лам мөн ч олон удаа Монголд ирсэн дээ тиймээ? Тэгэхэд бараг монгол даяараа Бурхны шашинтнууд мөртөө яагаад сургасан сургааль энэ тэрээс нь бид сурж мэдэж авч чаддаггүй юм болоо? Ганц үлдсэн үг нь "Архиан бага ууж айргаан тааваараа уу" байхаа хэхэ. Өөр үг хэлдэггүй юм шиг. Яах аргаггүй хэлээд л явж байгаа. Тэгүүл ер нь би өөрөө лойцон болохоороо тэр үг энэ тэрийг нь сонсоогүй сонссон ч ойлгох чадамжгүй юм болуу? За яахав тэр лекц гэхүү юманд нь очиж сууж чадаагүй юм байж гэхдээ зурагтаар бол харж л байсан орчуулж байгаа лам нь юмуу Далай лам нь юмуу эгэл бус эрдэнийн хэлээр яриад явчдаг юун ойлгох нэг үгийх нь язгуурыг бодоод суужийтал бараг дуусчна. Тэгсэн Далай ламд учир нь байгаам биш юмшигээ. Тэр элдэв ББС энэ тэр гээд телевиз энэ тэрд ярилцлага өгөхөөр энгийн хүн ойлгохуйц харин ч дунд нь бас инээд хавчуулаад ярьдаг энгийн яриатай эгэлгүй хүн шиг.. Тэгсэн нөгөө орчуулж байгаа нөхөдүүдэд гөөмөн учир нь агуулаастай байгаам бишүү? Нөгөө ярьсан зүйлийн нь биднуус битий хэл өөрсдөө ч ойлгохооргүй нөгөө шашин номын гэх үү хэлрүүгээ хувиргаад аваад хаячна. За тэгээд ойлгоогүй мань хэд лекц дууссаны дараа өлсгөлөн байж байгаад гэнэт хоол харсан мэт Далай ламруугаа дайран орно. Яах гэж адис авах гэж! Тэгээд улаан утас үрэл энэ тэрийг мөн авах гэж.. Оронд нь байгаа хэдэн шинэ дэвсгэртээрээ өргөл өгнө. Номын сайн ойлгоогүй хүмүүс адис аваад үрэлийн идчүүл номын сонссонтой адил л гэж ойлгодог гээд гүчирдсэн ч болчмоор. Манай сүсэгтэн олон мухар сүсгээр хэт их яваад байнаа. Хэн нэгнээс адис авж, дарж алчих гэснээр буян хурааж, нүглээ нимгэлэхгүй хэмээн ярьж буй ламыг та нэг бус харсан гэдэгт иртгэлтэй байна. Тэд тэгээд ном сургаалийг сүсэгтэн олондоо хүргэх гэж юу хийсэн билээ? Тэр номыг нь түвдээр сонсуул л ном болоод монголоор сонсуул биш болчихуу? Далай лам ирэхдээ 7 хонож байсан удаа ч бий. Ирэхээрээ тэрэлжид очоод хэвтчихдэггүй нь бол даан ч тодорхой. Олон газраар явж ном тавьж сүсэгтэн олноо гэгээрүүлэх гэж ихийг хийсээр явдаг байх. Тэгээд яагаад бидэнд Айраг архинаас өөр үг үлдээгуй байдаг билээ? Нэг л юм зөрчилдөөд байгаа биз. Биднуус тэрийг нь ойлгохгүй байх хэн нэгэнд ашигтай юм болуу? зуд болохоор нохой таргална зовлон болохоор лам таргална гэдэг билүү? юу билээ? Нэг л асуудал болохоороо лам хар явж мэргэлүүлж байж асуудлаа шийднэ. Худалдаж авах, зарах, хүнтэй суух, хүүхэд гаргах, хол газар явах, алдсан юмаа асуух, хэрэг төвөгт орооцолдох, зарга зальхай хийх, өвчин зовлон гээд ер нь бүгдийн нь асууна. Нөгөө лам нь мэддэг юмуу мэддэггүй юмуу нэг юм хэлээд л явуулна. Тэгээд итгээд тэрүүгээр нь хийнэ. Харин зүгээр гарахгүй шүү тэднийхээс хэдэн цаасаа гөвөөд гарна. Одоо хотын захаар хашаа байшинд хашаандаа жийп сойцон палдгар бүдүүн лам нар хэд байгаа болоо. Яагаад тэр номыг нь энгийн хүнд ойлгохоор бичиж болдоггүй юм болоо? Эсвэл бурхны номыг эгэл яриагаар бичүүл алдас болдын болуу? Тэгвэл баруунд тэр европ, америкт зүгээр яриагаар ном бичээд орчуулаад тэнд бурхны шашин өрнөн дэлгэрээд байхад манайд л болдоггүй юм болуу? Одоо биднуус хэдэн зуун жил энэ шашинтай байваа. Тэгүүл саяхан хүчээ аваад байгаа барууны нэг сүсэгтэнтэй мэддэг номоо амьдралын мөн чанарыг бурхны шашны талаас нь ярилцаад үзүүл хэр зөрүү гарах болоо найзуудаа? Лалын оронд янхан байдагүй, араар тавилт нь бага байхад нөгөө бурхны шашины төв болох гэж буй монгол оронд нь эсрэгээрээ хүчээ аваад байгаагын учир юу вэ? Ажил хийж мөнгө олсноос хэн нэгний доор хэвтээд уухилж байсан нь дээр гэж яагаад бодох болов оо? Ажил байхгүй болохоор аргагүй гэж үү?
Тэр сонингоор дүүрэн ажилын зарууд дандаа хятуудад зориулсан байдиймуу? аа тэнд нь англи хэлний мэдлэгтэй өндөр гоолиг залуухан охины л ажил байгаа тэ? Оёдлын үйлдвэр энэ тэрт тийм англи хэл өндөр байх хэрэг байдаг болуу? цалин багатай хаа ч хүрэлцэхгүй тэ? тэгээ л нэг элдэв дутагдалд орцон сэтгэцийн гажигтай мунагын доор хэвтээд мөнгө олох бол амар эсвэл эх орноосоо хол ажиллаж байгаа хужаагын дор ч юмуу? солонгосын дор ч юмуу тэ?
Үүнийг засахын тулд боловсролд нь анхаарах ёстой юмуу? Гэхдээ 10-н жилд нь чи янхан болж болкү ээ гэж заавал хэр хүнд хүрэх болоо? Тэгвэл эцэг өвгөдөөс нь шүтэсээр ирсэн шашинтай холбож багаас нь хүмүүжүүлсэн хүн тийм болох боловуу? би энийг л хэлэх гээд нуршчихлаа.

Надад Алтангэрэл судар Монгол хэлдээр байна. Монгол бичгээр бус бүүр криллээр гээч. Энэ номыг шүтэн гэртээ залвал за тэгээд өрх гэр чинь дээшээ явдаг гэнэ дээ. Залаад л болоо юм байхдаа тэ? Уншуул яах бол мэдээж залснаасаа бүүр л дээшээ явна даа тэ? Унших гэж үзлээ. Яагаад унших гэж үзэв зүгээр уншчихгүй. Нэг асуудал байнаа. Үнэнээ хэлье ойлгохгүй байна. Энэ номоор дүүрэн "тэгээд" "хийгээд" "түүнчлэн" гэх холбоос үгүүд, Одоогийн миний насны хүмүүс яаж ч чардайгаад үл ойлгох "ялж төгс нөгчсөн" "үзэсгэлэнгийн охь" иймэрхүү үгс миний буруу юу? эсвэл буруутан өөр газар байна уу? би ойлгохгүй л байна. Яагаад ингэж бичдэг? яагаад би ойлгохгүй байгаа зэрэг бүгийг нь ойлгохгүй байна даа.

Амьдрал, Бидний эргэн тойрон бүхэн аялгуу! Та түүнийг зөвхөн чин сэтгэлээсээ анирд!

2008-10-02T13:04:00.000-07:00

August Rush хэмээх энэ киног 2 дахь удаагаа үзлээ. Хоёр дахь удаагаа гэхэд бас хэцүү юм эхний удаа үзэхэд CamRip байсан болохоор жаахан үзэж байгаад л больцон юм. Харин өнөөдөр DVD бичлэгээр нь олж үзлээ. Үнэхээр гайхалтай хэлэх үг алга "Сэтгэл хангалуун" тийм л байна. Кино үзээд нулимс унагасан тохиолдол надаа байдаг л байх. Гэхдээ киноны аялгуу, кинон дээр гарч буй дууг сонсоод, аяын мэдрээд нулимс гарч байсангүй. Өөрийгөө ч үнэндээ их гайхлаа. Кинонд яаж дуу хуур, үгээр хэлж болшгүй, миний үг хүршгүй тийм нэг зүйлийг яаж шингээдэгийг үнэхээр үзүүлж чаджээ. Энэ л дутагдаж байсан юм шиг.. Түүнийгээ энэ киног үзээд нөхөөд авчих шиг..
Ийм л мэдрэмж төрж байна. Хэрвээ та үзэж амжаагүй бол үзэхийг зөвлөмөөр байна. Гэхдээ анхаарах зүйл байнаа. Чихэвчээр үзүүл дээр байх гэхдээ энгийн нэг чихэвч биш дуу гаргалт сайтай нэг тийм эдээр.. Дээр нь ганцаараа байвал тун сайн. Хүн ганцаараа байхдаа л өөрөө өөрөөрөө байж жинхэнэ мэдрэмж, анхаарал нь энэ үед л тогтох байх. Ямар нэгэн садаа болох зүйл байхгүй байх. Тэгээд мэдээж архи уугаад согтуу үзүүл юу ойлгох билээдээ. Нэг их дуу хууранд дуртай биш хүн байсан ч үүнийг үзээд танд таалагдах болно. Амлаж байна! Үйл явдал бол бас сонирхолтой тэрийг бол өөрөө үзээд сонирхоорой. Харин тэр гудамжний чимээг, салхиний чимээг хэрхэн сонсож хүлээж авч байгаа нь гайхамшиг. Хүн ер нь орчин тойрноо тэгж мэдэрч байвал, заавал дуу авиаг нь сонсоод гэсэн утга биш л дээ. Зүгээр л эргэн тойрноо, хүрээлэн буй орчиноо ёстой нөгөө 6дахь мэдэрхүйгээрээ ингэж мэдэрвэл жинхэнэ сэтгэл ханамжийг амьдралаасаа авч, сэтгэл тэнүүн өөдрөг алхах байх. Аз жаргал тийм чухал зүйл биш шүү! Сэтгэл ханамж, Амьдралаасаа таашаал авч байя! Миний хувьд энэ киног үзээд авсан мэдрэмж энэ байна.
Харин таны хувьд?

Ум Ма Ни Бад Ми Хум

2008-10-02T13:00:00.000-07:00

XIV Далай лам Данзанжамц гуайн нэгэн лекцнээс ойлгосон хэсгээ бичий гэж бодлоо. Далай лам хэмээх энэ хүнийг дүрээр нь харж байсан санагддаг юм. Монголд ирээд стадионд лекц гэх үү тийм юм хийж байхад нь Монголчуудад бол тэр лекц биш улаан утас үрэл тараагаад Далай ламыг харах нь л чухал байдаг шүү дээ. Тэгэхээр лекц гэх нь хааш юм бэ дээ. Тэр үед бүүр жаахан байсийн ямар юмаа ойлгохов тэгээд саяхан нэг mp3 бичлэгтэй Далай ламын сургаалийг сонслоо. Ум ма ни бад ми хум гэмээх 6н үсэг юу илэрхийлж байдаг вэ? гэсэн талаар юм. Юуны өмнө Ум Ма Ни Бад Ми Хум гэж хэлэх нь тун сайн гэнэ. Тэгэхдээ та үүнийг мянга зүгээр хэлээд 108 ширхэгтэй эрх хэдэн удаа ч эргүүллээ гээд таньд тус үгүй.
За тус байдаг ч байж магадгүй л байх. Эрхий хурууны цусны хангамж сайжирдаг ч юмуу. Амьсгалаа зөв авч гаргаж байж болох юм даа бас. Гэхдээ та энэ үсэгнүүдийн цаана юу байгааг юуг илэрхийлж байгааг мэдэхгүй живаа хэлээд хэнд хэрэг болохов дээ тиймээ? Тэгэхээр хэлж байгаа маани энэ тэрийн учрийг олж хэлж байцгаая гэж уриалмаар байна. Ална гээд байгаамуу аврана гээд байгаамуу мэдэхгүй хэлж байна гэдэг ядаж л сэтгэлд тиймхэн юм. За тэгээд лаг ном мэддэг хүн болоод маани уншаадахсан чинь нэг нөхөр наадах чинь юу гэж байгаам гэтэл таг суучуул чиний шүтэж байгаа шашин та 2ч дээ гэвэл онигоо ёо!
За тэгээд иймэрхүү үед бид нар шашингүй үзэлтнүүд болчихдог. Одоо уншиж буй та "Би ч нээх шашин гэж сүжирдэггуй хүн л дээ" гээд сууж байгаам биш биздээ. Тэгүүл нэг ажил төрөл чинь бүтэхээ байдиймуу нэг юм хөөцөлдөх хэрэг гарахаараа ичихгүй гандан хийд ордогоо наанадаж ээж, эмээгээ тийшээ гүйлгэдгээ больчих чадахгүй бол судалж дээ тиймээ?

Ум:
Ум хэмээх энэ үед А, У, М гэсэн гурван үсэг багтдаг бөгөөд энэ нь Хэл, Бие, Сэтгэл гурвыг илэрхийлдэг байна. Ум ма ни бад ми хум гэж хэлэх үедээ Ум хэмээх нь Хэл Бие Сэтгэл гурвыг ариусгаж, Ариун бусаас минь салгаж бурханлаг болгон уу хэмээн сүжиглэн хэлэх нь байна шүү дээ. Чин сэтгэлээсээ!

Бүх бурхад анх бурханаараа төрөөгүй энгийн бидний адил хүн байгаад ариун бусаа орхин ариусч Бурхан болдог ажээ.

Ма Ни:
Эрдэнэ хэмээх утгатай бөгөөд Аргын талыг илэрхийлдэг гэнэ.
Хайр буюу Бодь сэтгэл, Нигүүлсэх сэтгэлийг бэлгэдэн Амар амгаланг таньд авчирах нээ.

Бад Ми:
Бадамлянхуа цэцгийг илэрхийлж бэлэг оюуныг бэлгэддэг байна. Билэг ухааны хүчээр тэсвэр тэвчээр суух. Шавар дээр ургах Бадамлянхуа хэдий шавар дээр ч ургадаг ч элдэв бохиртолгүй байдаг гэнэ. Түүнлугаа Оюун ухаандаа захирагдан тэсвэр тэвчээртэй байж Хоосон чанарыг ойлгоно хэмээн хэлж байх хэрэгтэй бололтой.

Хум:
Арга, Билэгийг илэрхийлдэг Хум. Арга нь Билэгтээ нөлөөлдөг Билэг нь Аргадаа нөлөөлж байдаг гэнэ. Хум нь цаглашгүй, хөдлөшгүй хэмээх утгатай агаад Арга билэг нь салшгүй хэсэг гэдгийг ямагт санаж явах хэрэгтэй гэнэ.

Та хэн нэгэн бурхныг шүтэхээс илүү өөрийн дотоод ертөнцийг нээж чадваас илүү таньд үр дүнгээ өгнө гэнэ. Бурханг хайх хаа нэгтээгээс хайхаас илүү өөрөөсөө хай гэнэ дээ.

Сургаалийг сонсоод би иймэрхүү зүйлс ойлголоо. Маанийн зургаан үсэг гээд л дан ганц хэлэх бус хэлэхийн хажуугаар юу хэлж байгаагаа бодож хэлж, хэлсний дараа та ариусч дахин ариун бус үйлдэл, бодол, яриа зэргийг үйлдэхгүй байх нь чухал аж.

Дүгнээд хэлэхэд энэ зургаан үсгээ хэлэхдээ Хэл Бие Сэтгэл гурав маань ариуссан дахин нүгэл энэ 3аараа үйлдэхгүй. Сэтгэлээ нээж, аливаа зүйлд нигүүлсэнгүй хандах. Аливаа зүйлд уур уцаараар бус Оюун ухаан, тэсвэр тэвчээрээр хандах. Бие сэтгэлд нөлөөлдөг, сэтгэл биед нөлөөлдөг тул Биеэр нүгэл үйлдэхгүй байх, мөн сэтгэлээр нүгэл үйлдэхгүй хэмээн энэхүү УМ МА НИ БАД МИ ХУМ хэмээн хэлж байх хэрэгтэй байх нээ.

Ум Ма Ни Бад Ми Хум

Япон хүнээс байгаль дэлхий харагдана

2008-10-02T12:57:00.000-07:00

Тэмээн дээрээс наран ойрхон гэдэг байхаа. Тэгвэл Наран орноос нар ойрхон. Япон оронд өглөө эртээ нар манддаг гэх энэ үгийг сонсоод жаахан эргэлзэж гайхдаг байлаа. Гэхдээ ер нь үнэн юм шиг байгаам. Хаяа эрт сэрчинэ, хаяахан шөнө унтахгүй маргааштайгаа золгох энэ үед шинэ газар, шинэ нутгийн нарыг харах сэтгэл төрөөд хэд хэдэн удаа нар мандахийг харж байлаа. Эрт манддаг гэдэг нь үнэн байсаан. Харин Японоос өөр хаана хаана ингэдэг вэ гэвэл би мэдэхгүй олон орон үзсэн ч биш. Тиймдээ ч миний энэ бичдэг, бичсэн зүйлс олон талаас нь харсан эд биш шүү дээ. Монгол хүн, миний нүдээр энэ нутаг орон, хүн зон олон, зан заншил, байгаль харагдах байдал юм.

Энд нар манддагтайгаа адил хүмүүс нь эртэч, аргагүй биздээ газар тариалан эрхэлдэг ард түмэн нарний эртэд, арчилгаа тордолгоогоо хийхгүй бол болдоггүй байх. Миний эх оронд ч малчин ард маань эртээ босоод ажил үйлээ хийдэг гэнэ лээ. Харамсалтай нь би түүнийг харах боломж байсангүй. Унага малтай ноцолдож, хонь бэлчээрлүүлж үзэж байсангүй.
Хөдөө малчин айлийн Монгол гэрт хонож үзээгүй. Ёстой хотоос өөр газар үзээгүй хүн л дээ.

Энэ эртэч хүмүүс газар тариалан, хажуугаар нь суурин иргэншилтэй тул олон зүйлийг хийж иржээ. Түүнийхээ нөлөөгөөр ч юмуу ажилч хичээнгүй, хөдөлмөрч улс мөнөөсөө мөн. Та маргахгүй байх, харин ч бүр толгой дохин сууж буй байх. Үүнтэй дэлхий маргадаггүй шүү дээ. Бүгд хийсэн бүтээснийг нь хэрэглэж, хийж бүтээж байгааг нь харж суудаг болохоор тэр байх.
-Тэдний амжилтийн нууц юу юм болоо?
-Тэд зөвхөн мөнгөтэй баян тэгээд хүн ам нь хөгширцөн л ард түмэн юмуу?
-Самурай, сумо, эзэн хаан ингээд л дуусаа юу?
-Япон хүн юу бодож тэмүүлж, тунгааж, эмзэглэж, баярлаж байдаг юм бол?

Ер нь бид тэднийг мэдэх билүү? Мэдэхийг хичээж байсан уу? Мэдэх хэрэг бий юу?
Асуулт асуулт асуулт... Асуулт үгүйгээр байрнаасаа хөдлөх аргагүй бодож тунгаалгүй зөв явах амаргүй. Хүнийг хүндэлчээд хүндлэл эрэх, Уучилж сурчаад бусдаас уучилал горилох учиртай байх. Таньж мэдээгүй байж хүнийг хүндэлж болохуу? Мөн чанарийг нь ойлгоогүй бол дүгнэлт гаргах зохисгүй.
Япон хүнээс жинхэнэ хүн ямар байх вэ, байгалийн хэлтэрхий гэгч хүн ийм л байх нь зөв болуу гэх сэдэл тэднээс зухалзаад байна. Харагдаад байна. Ил байна, тод байна. Харахийг хүсвэл хэнд ч харагдана.

Тэдний амжилтийн нууц юу вэ?

Азийн орнуудийн сүм дуган, байшин барилгын үүд хаалганы дэргэд хоёр арслан байх. Харин Японд энэ хоёр арслан нь арслан гэхээсээ нохой ч гэмээр юм шиг давжаа биетэй хоёр гайхал байх юм. Энэ талаар хоёр, гурван жилийн өмнө уншиж байсан юм, сайн санахгүй байна. Хятадаас наашаа ирж явахдаа л арай хувираад эрлийжцэн гээгүй байсан байхаа. Тэд чинь чулуугаар, шавраар хийсэн арслангууд шүү дээ. Тэр хоёр гайхалын нэгнийх нь ам нь ангайцан, нөгөөх нь амаа хамхиад шүдээ зуучжээ. (Яг шүдээ зуусан уу үгүй юу сайн мэдэхгүй л дээ) Ангайцан нөхрийг "А" гэх, хамхиатай нөхрийг "Үн" гэх. "А" "Үн" гэхээр яг амаа ангайгаад, хамхиж байгаа мэт байгааз. Японы амжилт бараг энд байна, ер нь буруудахгүй дүгнэлт шүү. (Дүгнэлт гэхээсээ таамаг юм даа) Нэг нь "А" гээд санаа гаргахад бусад нь "Үн" гээд санааг нь дэмжээд явчих жишээний. Лут байгааз? Авмаар санаа байх чинь. Эргэлзэх юу байхав аваад урагшаа гүйе! "Мартаж болохгүй мартвал сөнөнө" (Б.Баабар)

Эхнээс нь бүхнийг эхлэх оройтжээ. Тэд хэтэрхий хурдан байна. Тэгээд ч хол явчиж.
-Эндээ ингэсгээд үлдэх үү?
-Яаж болох билээ.
Нэгэнт хоцорцон байгаа бол сум шиг шунгинаад хажуугаар нь өнгөрнө гэдэг гоньж болоо байх. Харин Ирээдүйрүү итгэл төгс гүйцгээе!
Бид явж байна бээжин зогсож байна энэ үг одоо зохицгүй болчиж. Бусдыг зөв дүгнээд сурчий байрандаа харин удахгүй шүү сурж боловсрож цаг авжийтал цаана чинь тэдний бараа нь тасарлаа.

Монгол хүний байгалиа хайрлах сэтгэл, эртний өвгөөс уламжлагдан ирсэн зан заншил юутай гайхамшиг. Олон үг нуршаад яахав өөрсдөө эрж хайж, идэвхтэй байя! Наанадаж ээтгэр Монгол гутал. Нэг зүйл бүтээхдээ эдэлгээ, халуун дулаан зохицуулалт, морь унахад тохиромжтой байдал, газар талхалахгүй байх зэрэг ийм олон талаас нь хараад тэгээд хийдэг ийм өвөг дээдэстэй бид ямар азтай хүмүүс вэ?
Хар хорум хотын туурийг судалж байхад усны шугам хоолойтой байсан гэнэ үү? Тэр үед тийм юм бодож олцон байжээ! Тэгээд тэрийгээ шавраар хийсэн байна гэнэ. Яагаад? шавар вааранд ус хэр зэрэг удаан хадгалж болох вэ? хэдий хэр хугацаанд муудахгүй байх вэ? Шинж чанар алдагдах нь бусад савнаас хэр өөр вэ? Үүнийг өөрсдөө хайж эрж уншъя. Сэдэл байхад бид хөдөлнө. Сэдлийг хайхрахгүй байвал байрандаа л байна. Харин тэд урагшилж байгаа тул бид байрандаа байх нь ухрахтай яг адил харагдана. Мөн чанар нь ухарч л байгаа хэрэг. Одоо бид эх дэлхий, байгалиа хэр харж хамгаалж хайрлаж байгаа билээ. За муу муухай сүүдэр яриад яахав бүгд мэднэ. Орхилоо!

Техник технологи, зам харилцаа, үйлдвэр хөгжсөн, хүн амын нягтшил басчхүү өндөр энэ оронд, эндэхийн хүмүүс байгалиа хайрлаад байх юмаа. Онгон зэрлэг нь байдгийг би мэдэхгүй юм гэхдээ тэд хиймлээр хийсэн ч гэсэн байгалиа хайрлаж байна. Чадаж байна! Хүүхдээс нь эхлээд хөгшид нь ургамал, амьтан шувууныхаа нэрийг андахгүй юмаа. Байгальтай яаж харьцахаа хүртэл мэдэх юм. Нөгөө онгон байгаль, эзгүй тал хээрээс ирсэн Монгол хүүд сурах юм энд их байна. (Үнэндээ тэр онгон эзгүй талын би харсан гэхэд эргэлзэж байна. Би Монгол орноо ч сайн таниагүй үзээгүй хүн ичмээр ч юм шиг тунимаар ч юм шиг. Яг л ойлгодог мэдэрдэг эмзэглэдэг, бахархдаг насандаа гараад явсан бололтой.)

Тэгвэл нэг нөхөр зөв буруу худлаа яриад явчихаар дагаад гүйдэг годил толгойт бид биш шүү дээ.
-Тиймээ?
-Тийм.
Харин санал гаргаж буй тэр хүний хуруугаараа заасан зүгрүү хараад зөв зүг байвал тийшээ гүйдэггүй юм байна. Тийшээ нь хараад дараа нь зааж буй тэр санаа гаргагч нөхөрийн сэтгэлийн гүнрүү нь цоо ширтэх ёстой аж. Тэгээд үнэн мөний нь таниад дагаж болноо гэвэл олон юм ярьж хүч саармагжуулаад байлгүй буухианы модыг гартаа аваад гүйдэг аж. Энд Япон хүний сэтгэл зүрх байх шиг.

Яагаад чиний бодлоо хэлэх тийм сонин бишээ дуугүй хий гээд байгаам гэж үү? Нөгөө өмнө нь шүүмжилж байсныхаа эсрэг сүрэг малын системээ магтаад байна гэжүү? Бас тиймгүй юм. Та хариултыг өөрөөсөө үүнийг уншсан хойноо олно. Олж чадахгүй бол харин надаас асуугаарай. Би хариулах болно.

Энд бас нэг ийм үг байна. "考える過ぎたら動かない” утга бол хэт бодуул урагш явахгүй гэсэн үг. Зөв санал дээр шүүмж тавиад байвал урагш ахихгүй. Дээр нь тэр үейин шинэ санаа удаад ирэхээрээ шинлэг чанараа алдаад ард бидэнтэйгээ цуг хоцордог юм байна. Ухардаг юм байна! Шинэ санаа шинээр гарч ирэх тэр агшинд л шинэ байдаг. Цаг алдуул хэнд ч хэрэггүй. Яагаад гэвэл бусад чинь урагшаа хурдтай явж байна. Шинжлэх ухаан биохими, хими, IT, эд маш хурдтай хөгжиж байна. Дэлхий хэт хурдан хөгжиж хувьсаж байгаа учир энд ч гэсэн нэг амьсгаа авах завгүй уралдаж байна. Бид тэгвэл хаах нь юу хийж байнаа? Зоригтой хөдөлцгөөе. Шинэ санааг тэр зүгрүү тэгээд шинээр гаргагчруу нь нэг хараад дэмжээд явцгаая.
Тэдэнд хөрөнгө байна, гэхдээ бас зовлон байна. Хөрөнгө байлаа гээд асуудлаас холдохгүй шүү дээ. Мөнгөний төлөө ажиллах ашиг үгүй юм байнаа гээд энд халаглах улсууд байнаа. Гэхдээ тэд түүнийхээ төлөө насаа барсаар ажиллаж л байна. Тэд нэг урсгалдаа ороод одоо эргүүлэхэд хэцүү болчиж харин бидэнд боломж байх шиг.
Япон хүнийг самурай, робот, сумоор төсөөлж яавч болшгүй нь тэдний эрхэм нандин зүйлс нь гайхалтай санаа авахуйц эргэж харахуйц зүйлс их байна. Тэднийг хэн эх оронруугаа гүүр болгон дамжуулан түгээх вэ. Энд сурч буй, ажиллаж буй хүмүүс өөрөөр хэлбэл би, надшиг хүмүүс юм байна. Япон хүний мөрөөдөл холыг харжээ түүнийхээ инерцээр хурдтай агаад хүчтэй тэгээд хол явж чадах бололтойм.

Япон хүнийг сайтар харуул, сайтар аживал байгаль өөрөө харагдаж байна. Байгальруу хэн дөхөж хөгжилийг хайна тэд хожино. Наран улсийн хүмүний сэтгдэлд тэнгэрээс харах бурханы өмнө ичигвэртэй зүйлс хийж болохгүй хэмээн хичээх сэтгэл байдаг аж. Тиймдээ ч Хонда, Тоёта, Сони чанартай юм хийдэг ажээ.

Anonymous - Мэргэ таамгийн тухайд

2008-10-02T12:50:00.000-07:00

Welcome to the real world! Matrix

Матрикс -н зөнч Бифияа гээч шүлс гоожмоор гоё сэдэв байна даа..
Нео бүхнийг абсолют зөгнөж чаддаг зөнч дээр очдог. Энэ зөнч "бүх" зүйлийг урьдчилан харж чадна. Тэгээд Нео-той анх уулзахдаа:
- Вааранд санаа бүү зов! гэж хэлдэг. Нео: -Юун ваар? гэж хэлээд эргэтэл тавиур дээр байсан ваарыг татаж унагаад хагалдаг. Санаа зовсон Нео уучлал гуйхад зөнч санаа зовох хэрэггүй гэдэг үгээ дахин сануулна. Энэ хүртэл энгийн нэг зөн билэг. Харин Нео:
-Та яаж мэдвээ? гэж асуухад зөнч:
-Яаж мэдэв гэдэг нь гол биш, хэрэв би чамд "вааранд санаа бүү зов!" гэж хэлээгүй бол чи ваар хагалах байсан уу гэдэг нь л сонин байна... гээд учиртай инээмсэглэнэ. Матрикс үнэхээр гайхалтай бүтээл. Энэ хэсэгхэн кадрт ийм том сэдвийг багтаачхаад цааш бүр гоё зүйлс нь үргэлжилнэ.
Нэгэн найз минь дээрхийг тайлбарлан доорх санааг ярьж байсан юм. Амьдралд зарим нэг үйлдэл зайлшгүй байдаг. (хувь тавилан) Жишээ нь үхэл. Сүйт бүсгүйнхээ үхлийг өөрчлөхийн тулд өнгөрсөн рүү очдог эрдэмтэний тухай кино байдаг даа. Үхлийн шалтгаанийг нь өөрчилсөн ч сүйт бүсгүй нь өөр нэгэн санамсаргүй шалгаанаар яг тэр цагтаа янз бүрээр үхдэг. Бурхан хорвоогийн бүх зүйлийг хянаж чадахгүй учраас тодорхой хэдийг л төлөвлөдөг. Зөнчийн хувьд Неогийн ваар хагалах нь зайлшгүй болохыг хараад албаар туршсан байж болох.. Найз маань ингэж тайлбарласан юм.
Нөгөөтэйгүүр матрикс кинонд зүгээр нэг цаг хугацааны энгийн парадоксыг уран гоёор харуулсан ч юм шиг.
Стефен хокинг -ын номонд энэ талаар үнэхээр гоё бичигдсэн байдаг. 19 -р зууны эрдэмтэд (Лаплас..) орчлон ертөнц бүрэн шалтгаанцсан (детерминистик) гэдэгт итгэдэг байж. Хэрэв би Ганбаад Монтеныг ав гэж зөвлөөгүй бол Ганбаа Монтеныг авахгүй, аваагүй бол энэ блогийг бичихгүй, бичээгүй бол би мөн бичихгүй байсан. Хэрэв би бичээгүй бол та уншихгүй, үүнийг уншаад одоо наад төрж буй бодол чинь ч танд бодогдохгүй байсан..
60 -д оны Хэйзенбергийн тодорхойгүйн зарчимд няцаагдсан детерминистик үзлийг өөрөөр үйлийн үр гэж нэрлэж болох мэт.. тодорхойгүйн зарчим эгэл бөөмсийн эгэл бус орон зайд л үйлчилдэг болохоор бидний мэдэрдэг ертөнцийг тодорхой хэмжээнд детирминистик гэж болох л доо.. би одоо байгаа мэдээллээ ашиглан энэ comment (блог?) -г минь Ганбаа уншаад инээнэ гэдгийг урьдчилан хэлж, зөгнөж чадна. Хэрэв зөн билэгийг детирменистик утгаар нь тайлбарлавал бүрэн үндэслэлтэй л зүйл. Матрикс -д ч энэ утгаараа байдаг. Зөнчийн хувьд тэр 3-р анги дээрээ програм болж таардаг. ө/х бүхэл матрикс -н бүх мэдээллийг боловсруулж ирээдүйг урьдчилан хэлдэг програм. Зөнч бифияагын компонент гэмээр програмуудыг өдгөө зохион хэрэглэж байгаа шүү дээ. Энэ хүртэл гарсан санааг та өөрөө Стефен хокинг-ын номноос оригоор нь уншсан нь дээр байх. Харин мэргэ төлгийн но той байж болох зүйл нь огтын хамааралгүй мэт мэдээллийг ашиглан ирээдүйг хэлдэгт л байх шиг. Сонгодог жишээ бол зоос байна. Сүлд буух үзэгдэл нь детирминистик үзлээр бол зоосны анхны байрлал, жин, өндөр, анхны хурд, импульс, агаарын даралт, дулаан, нягт, мөнгөтэй хүрэлцэж буй агаарын молекулууд, тэдгээр молекулудтай мөргөлдөж буй молекулууд ......... г/м тооцох боломжгүй олон хүчин зүйлээс хамаарна. Энэ ч мэдээж. Гэвч гол зүйл нь зоосийг шидэхдээ миний бодсон бодол түүнд бас нөлөөлөх үү? гэдэгт л байна. Энийг бол харин батлах ч, няцаах ч боломжгүй учраас хувь хүний шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөний орон зай тогтон байх мэтээ... (дуусгах шахав...)

"Бодлын" талаар "бодох" нь өөрөө парадокс мэт санагддаг учраас, нөгөө талаас нэрээ, үгийг мартчихгээд байдаг тул больёо.

Та хувь тавиланд итгэдэг үү? гэдэг асуултыг асуухад үнэхээр кайфтай байдгийн.
Таны яг энэ мөрийг уншиж байгаа чинь хувь тавилан мөн үү?!

Детерминистик талаас нь бодвол үйлийн үрийг хувь тавилан гээд нэрлэчихэж болно л доо. Жишээ нь өглөө нар мандах нь хувь тавилан г/м.
Гэхдээ хүмүүс хувь тавилан гэдэг үгийг сонсохдоо Бурхнаас ч юмуу далдын тайлбарлагдашгүй зүйлээс амьдралыг нь зохицуулах гэдэг утгаар нь хүлээн авдаг шүү дээ.
Физикийн хуулиар зохицуулагдах детерминистик ертөнц, Бурхан болоод сүнсэн ертөнцөөс хүртэл үйлдэл минь хамаараад байхад би яаж сонголт хийх юм бэ?! (Нео бас үүнийг зөнчөөс асуудаг.) Өөрийгөө эрх чөлөөтэй гэж бодох ганц үндэслэл нь тодорхойгүйн зарчим. Тэрийгээ сургийг нь дуулснаас биш өөрөө ч бүрэн ойлгоогүй.
Ямар ч байсан одоо байгаа физикийн хуулиар тайлбарлагдахгүй сүнсэн ертөнц бодитой гэдэгт би итгэнэ. Яг л бодол шиг хийсвэр сүнсэн ертөнц лав байгаа. Хэрэв та материалист бол миний бодлыг тархины эсийн цах.сор харилцан үйлчлэл гэх байх л даа. Тэр бол таны л тархины эсийн цах.сор харилцан үйлчлэл. за энэ ч яахав.
Би лав хувьдаа ЭРХ ЧӨЛӨӨТЭЙ! Миний сонголтын ихэнхи хувь нь бодит амьдралаас, багахан хэсэг нь сүнсэн ертөнцөөс (урьд нас, эцэг өвгөдийн түүх, сүнсэн ертөнц, магадгүй Бурханы хүсэл) хамаарах ч гэлээ үлдсэн өчүүхэн хэсэгтээ би өөрийн эрх чөлөөгөө бүрэн дүүрэн эдлэх болно. Хэрэв үгүй юм бол би (хокинг-ы хэлдгээр) хэний ч өмнө, бурханы ч өмнө хариуцлага хүлээх шаардлагагүй болно.
Тэгэхээр сүнсэн ертөнцийг мэдрэх чадвартай хүмүүсийг би үгүйсгэхгүй. Харин Монголд минь ингэтлээ ихсээд байгаа шалтгааныг "Энэ хорвоо дээр тэнэгүүд нь луйварчдаасаа олон. Тиймгүйсэн бол луйварчид нь юугаараа амь зуух билээ" гэдэг афоризмоор тайлбарлах байна.
Хэт их зүйл бичиж залхаасандаа хүлцэл өчин ёсолсон Anonymous.

Abstract

2008-10-02T12:48:00.000-07:00

Abstract art буюу хийсвэр зургийн тухай бага зэрэг бичээд үзье гэж аль эртнээс бодоод явсан юм. Буруу зөрүү ойлгож явсан бол засаад хэлээд өгөх хүн гараад л ирнэ гэж бодсоных блог дээрээ оруулж байгаа нь энэ.

Дээхнэ дээ, Бүтээл төрөх агшин гээд нэвтрүүлгээр нэг хүн иймэрхүү abstract төрлийн зураг зурсан чинь утсаар холбогдсон хүмүүс ихэнх нь л: -энэ чинь одоо юу юм бэ, юуун утгагүй зураг вэ гэх нь холгүй байсныг санаж байна.

Бас хэзээ ч билээ, түүний дараахан юмдаг, ажлынхантайгаа өдөр хоолны ширээний ард зургийн тухай яриа өрнүүлж байтал нэр бүхий нэг хүн хийсвэр зураг ёстой утгагүй, би л лав ойлгохгүй юм байна лээ, надад зүгээр энгийн ойлгомжтой бодитой зураг л гоё санагддаг гэж ирээд ярьсаныг мөн санаж байна.

Бас англи билүү франц яваад ирсэн нэг зураачийн ярилцлагыг сонин дээрээс харж байснаа санаж байна. Манайхан хэтэрхий их байгаль амьтан, түүх соёлын тухай баригдмал хүрээнд зурж байна, гэтэл хорвоо ертөнц дээр зурж болдоггүй зүйл гэж нэг ч үгүй гэж бичсэн байсныг санаж байна:

Гэх мэт явдлуудаас үзэхэд манайхан нилэнхүйдээ зураг урлагын талаар дулимагхан бодолтой явдаг нь илт. Би ч мөн ялгаагүй, хийсвэр зургийг би ч зурсан чадна, бийр аваад аль, нялаад өгье гэх ухааны юм ярьж явсан удаатай.

Хийсвэр зургийн тухай эхний бодол: Би хар багаасаа л зураг сараачих хоббитой явсан хүн юм. Нэх шальтай зурж чадахгүй ч сайхан зургийн хажуугаар зүгээр өнгөрнө гэж үгүй нөхөр л дөө.

Нэг удаа уран зургийн үзэсгэлэн үзэж яваад хийсвэр зургуудтай анх нүүр тулж байснаа санаж байна. Тэгээд хүмүүс яагаад ийм зураг зурдаг юм болоо гэж гайхаж байв. Бодож бодож сүүлдээ зураач хүн сэтгэгдэлээ ийнхүү будгаар илэрхийлэхийг оролдоод нялаад нялаад хаячихдаг юм байна. Тэрийг нь хүмүүс ойлгож авах гээд л ингэж удаан ажиглаад зогсдог бололтой юм гэж дүгнэсэн. Тэгээд өөрөө зураачийг ойлгохоор шийдээд нэг зургийг их удаан харж билээ. Хэ хэ. Бага зэрэг муйхардуу ойлгосон байж мэдэх хэдий ч үнэхээр иймэрхүү зургийг ажиглаж байгаад зураачийг нь оношлох их гоё шүү. Жишээ болгоод дараах зургийг харцгаая, яагаад энэ зургийг White гэж нэрлэсэн юм бол гэсэн асуултаас эхлээд зураачийн хэлэх гэсэн санааг оношлох гээд үзье.

Зургийн тусагдахуунуудыг ажиглавал ерөнхийдөө л бараандуу, ө.х цагаан гээд байгаа нэрийг тодотгохын тулд энэ элдэв хачин зүйлсийг зайлуулчмаар байгаа биз дээ? Юу юу байгааг нь ажиглавал энэ ерөнхийдөө хүний амьдралд хамаатай баахан зүйл л байх шиг байна. Жишээ нь Рубик шоо байна. Үүгээр магадгүй ээдрээтэй явдалуудыг төлөөлүүлсэн байх, бас том жижиг гутлын тах шиг зүйлс байна – үүгээр ирээд л алга болдог бусад хүмүүсийн сэтгэлд үлдээдэг ул мөрийг илэрхийлэх гэсэн байх, хайс хашаа шиг юм байна – үүгээр давж болохгүй хязгааруудыг илэрхийсэн болов уу гэх мэт. За ер нь товчхондоо бол энэ хүн хоосон чанарыг илэрхийлэх гэсэн байж мэдэхээр бодогдоод байна. Тэхээр энэ зураач гэж ирээд л дүгнэж болохоор байгаа биз дээ. ;)

Хийсвэр зургийн тухай дараагийн бодол: Би оюутан байхдаа монгол хэлний ярианы синтезийг судлаад түүнд тохирсон томъёог олж эгшиг гийгүүлэгч хоорондийн шилжилтийн функцийг гаргах ажлаар диплом хамгаалсан юм. Бүүр алсын зорилго нь бол монгол текстийг шууд хүний яриа болгон хувиргах, эсрэгээр яриаг текст болгодог програм хангамж бүтээх үйлсэд хувь нэмэрээ оруулах гэсэн хэрэг л дээ. Тэгээд судалж байхад хүний сонсох эрхтэн хорвоо ертөнцийн түг түмэн анираас өчүүхэн хэмжээгээр л сонсдог юм байна гэж ойлгосон. Тийм болохоор л хүмүүс хөгжмийг утгагүй юм, юу ч илэрхийлэхгүй байна гэх зэргээр хийсвэр зурагт ханддаг шигээ биш арай гайгүй ханддаг байх нь гэж. Хөгжим ямар нэг яриа биш мөртлөө хүмүүс аялгууг нь сонсоод л байдаг даа. Харин нүд бол харьцангуй их мэдээллийг авч байдаг болохоор тархинд төрүүлэх хийсвэр мэдрэмжээс илүүтэй бодитой зүйлсийг хүлээж авамтгай юм болов уу гэж. Хэрэв нүд чих шиг цомхон мэдээлэл хүлээн авч харья гэсэн зүйлээ л хардагсан бол бид бүгдээрээ л HipHop зургийн ертөнцөд бужигнаж байх байсан болов уу. Хэ хэ. Харин та бүжгийн тухай бодож байгаа бол бүжиг бол хөгжимтэй нийлж байж амилдаг болохоор хүмүүс ямар нэг хэмжээгээр хийсвэрлэн ойлгохдоо гомдоллодоггүй байх гэж хариулмаар байна.

Хөгжмөөр маш хийсвэр мэдрэмж зөн совинг ч илэрхийлж болно. Үүний нэг сайхан жишээ бол Н.Жанцанноровын Хутагтын сахиус гэдэг ая юм. Хэдийгээр Зохиогч нь Догшин Ноён Хутагтын тухай хөгжим гэж хэлэхийг нь сонсоогүй ч гэсэн сонсох бүрий тэгж бодогдоод байдаг.

Зураг ч мөн ялгаагүй хийсвэр зүйлүүдийг илэрхийлж чадна. Уянгалуулан байж урнаар шүлэглэн хэлдэг зүйл гэж бий, ямарч үггүй хөгжмөөр ойлгуулдаг зүйлс ч гэж бий. Түүнтэй ижилээр Ширээн дээрх лаа, дарс, жимсийг зурна гэдэг нэг хэрэг. Уур хилэн, хайр дурлал, цаг хугацаа, зөн совинг зурна гэдэг өөр хэрэг.

Нүүдэлчин

2008-10-02T12:44:00.000-07:00

Өнөө шуугиулаад байсан "Nomad" хэмээх киног телевизээр үзлээ. Орос, Казакстан, Франц, Америк зэрэг улсын уран бүтээлчдын хамтын энэхүү бүтээлийн төсөв 40 гаран сая. Киноны бүрэлдэхүүнээс танилцуулбал найруулагч Сергей Бодров (оскарын шилдэг гадаад киноны найруулагч шагналтай, энэ онд "Монгол" хэмээх Чингисын тухай киног 3-р сард гаргах гээд бас шуугиулаад байгаа хүн), кино зохиолч Рустам Ибрагимбеков (бас л оскар авч байсан), продюссер Милош Форман, Сергей Азимов, хувцас дизайнер Марит Ален (Hulk), Майкл О'Коннер (Harry Potter), оператор Ули Штайгер (Austin Powers, Godzilla), Ден Лаустен, special effect Ив Де Боно (Perl Harbor, Patriot), дууны найруулагч Жонатан Миллер (Saw, Blade) гэх мэт хүмүүс арын албанд ажиллажээ. Тэгвэл жүжигчдын бүрэлдэхүүн нь бас л олны танил хүмүүс байсан. Гол дүр буюу Казакуудын хаан, үндэстэнээ нэгтгэдэг баатар нь Куно Бекер хэмээх Мексик залуу тогложээ. Түүний хамгийн сайн найзад Жей Фернандез (Ladder 49, World Trade Center-д туслах дүр). Казакын баатаруудыг багаас нь байлдах урлагт бэлтгэдэг бас нэг казак баатарын дүрд Голливудын жүжигчин Жейсон Скот Ли (Bruce Lee-гийн дүрд тоглосон, Soldier, Lilo&Stitch, ). Харин Зүүн гарын (Ойрдуудын) хаан Галданцэрэнд Казакын жүжигчин Дошан, түүний үнэнч жанжинд алдарт жүжигчин Марк Дакаскас (зодооны урлагын киноны алдарт жүжигчин), эмэгтэй гол дүрд казакын жүжигчин Айана тогложээ. Дээрх бүрэлдэхүүнийг харсан хэнд ч киног үзэх хүсэл төрөх байх. Кинонд 18-р зуунд казак үндэстэнүүдийг нэгтгэн нэг улсыг байгуулсан Мансур хэмээх хааны удамтай боловч амьд үлдэхийн эрхэнд харцын амьдралаар өсөж том болсон залуугийн тухай гарна. Тэрээр сүүлд Аблай хаан (1711-1781) нэртэй болдог. Ерөнхийлж харвал Тэмжүүны түүхтэй төстэй санагдсан. Казакуудын гол дайсан бол Зүүнгарын хаант улс, түүний хаан Галданцэрэн буюу Галданбошигт хааны дараачийн дараачийн хаан. Өвөр Монгол, Ар Монгол маань Манжид эзлэгдсэн байсан үе. Галданцэрэн Мансурын ээжийг алж түүнийг алах гэсэн боловч казак даяараа алдартай Араз баатар амийг нь аварч өөр дээрээ өсгөж хэдэн хүүхдүүдийн хамт жинхэнэ баатар эр болгож аваад казакуудтай байлдахаар ирсэн Галданцэрэнгийн цэргийн жанжин Шаризтай хал тулаанд явуулна. Мэдээж тулаанд Мансур ялж байлдахаар явсан цэргүүд нь жанжинаа алуулчаад буцаж ирээд хаандаа толгойг нь үзүүлж бухимдуулна. Ингээл Мансур ханхүү гэдгээ мэдээд ордонд амьдарч эхлээд, сайн найз ах нь ойрдын жанжинтай байлдуулсангүй гэж шаралхаад Мансурыг орхиж явах бөгөөд даарин дээр давс гэгчээр хоёулаа нэг бүсгүйд дурласан байгаагаа мэднэ. Тэгээд явж явж хоёр биенийгээ танихгүй халз тулалдаад Мансур хамт өссөн найзаа мэдэлгүй ална. Энэ мэт үйл явдал өрнөдөг казакын ерөнхийлөгчийн хүсэлтээр (зарлиг, тушаал ч байж магадгүй) бүтээгдсэн кино үргэлжилнэ дээ. Кинонд монголчуудын ахуй амьдралыг харуулсан хэсгүүдэд сонин гэмээр зүйлүүд ажиглагдаж байлаа. Зүүнгарын хааны өмссөн дээл гуяаных нь хавьцаа хормойтой, бүжигчдынх нь хийж буй бүжиг их сонин харагдаж байлаа. Магадгүй тэр үедээ тийм л байсан байх. Харин морьнууд нь сайхан сайхан өндөр араб бололтой морьнууд байлээ. Бусад нарийн ширийн зүйлсийг мэдэхгүй болохоор эрдэмтэн довторууд л шүүмжлэх нь зүйтэй байх. Жүжигчдын сонголтын хувьд гол дүрээ буруу сонгосон боловуу гэж бодогдсон. Зүс царайг нь харахад л казак бишээ гэж хэлээд байсан.

Асар өтгөн хөмсөгтэй ширүүн, нүднээс нь гал дөл цог энэ тэр гарсан дайчин харцтай жинхэнэ казак эр тоглосон бол бас л өөр байх байсан байх. Тулалдаантай хэсгүүдэд үзүүлээд өгөх байх гэж найдаж байтал сэтгэлд хүрсэнгүй. Араз, Шариз хоёрт тоглосон жүжигчид чинь арав хорин жил тулалдаантай кинонд тоглосон хүмүүс гэж бодохоор л дотороос гижигдээд үзээд байтал урам хугарсан шүү. Ядаж special effect-ийг нь тэр аймар Сувдан эрэг, Эр оронч кинонууд дээр ажилласан хүн хийсэн гэхэд алмайртал юм харагдсангүй. Эсвэл кино үзэхээсээ өмнө кино бүрэлдэхүүнийг унших хэрэггүй байсан бололтой. Одоо үед чинь түүхэн кинонд special effect байхгүй бол хичнээн сайхан кино зохиол байгаад орлого сайн олохгүй нь тодорхой. Жүжигчдын жүжиглэлтийн хувьд C+ тавьдийнмуу гэж боджийно. Гол дүрд нь дайчны шинж төрх нээх сайн харагдахгүй байсанаас болсонуу жүжиглэлт нь таалагдсангүй. Казакын ард түмэнд мэдээж үндэснийх нь баатарын тухай хийсэн кино ихэд таалагдсан биз. Ямартай ч их бага хэмжээгээр бидэнд хамаатай гэмээр нэгэн кино Голливудэд ирэх 3-р сарын 9-нд нээлтээ хийж кино театруудаар нь гарах гэж байна. Тэгэхээр энэ кино Монголыг маань мэддэггүй өрнөдийнхөнд бага ч атугай мэдээлэл өгөх байх гэж найджийна. Харин Казакстан, Орос-д өнгөрсөн оны 9-р сард нээлтээ хийсэн юм байна. Орлого ч овоо олсон сурагтай. Ямартай ч "Нүүдэлчин" (уул шугамандаа нүүдэлчин гэдэг маань монголчууд л гэсэн үг биш билүү) хэмээх энэ киног үзээд санаанд орсон зүйлээ бичлээ. Yahoo movie critics хэд гэж дүгнэхийг харах хэрэгтэй байх. Оросын вэбүүд дээрээс "Кочевник" гээд хайхад л татаж авах линк гараад ирнэ. Сергей Бодровын дараачийн кино болох "Монгол"-д юу гарах болдоо хэмээн түгшиж байна шүү. Сонинд бичсэнээр их л эвгүй зохиол байна лээ. Бушуухан 3 сар гараасай.